1990 ОНД УВСЫН ОХИН ГҮНТЭВДЭЛГЭР ХАРЬ ГАРАГИЙНХАНТАЙ ДӨРВӨН УДАА УУЛЗСАН ГЭЖЭЭ. ХАРИН СҮҮЛЧИЙН УУЛЗАЛТААР ТЭДНИЙ АСУУСАН АСУУЛТ НЬ…

Увс аймаг, Өндөрхангай сум. 1991 оны хоёрдугаар сарын 2.

- Танай дэлхийнхэн алга болсон хүнээ эрж хайдаг уу?

Гүнтэвдэлгэр тэр асуултыг сонсоод эхэндээ учрыг нь ойлгосонгүй, харин өмнө нь гурван удаа уулзсан гэх үл таних хүмүүсээс ийм зүйл сонсоно гэж огт төсөөлөөгүй байлаа. Өвлийн хүйтэн салхи Дунд голын хөндийгөөр исгэрч, цасанд дарагдсан эргийн цаанаас хоёр намхан хүн түүн рүү харж зогсоно. Тэдний нэг нь асуултаа давтахад охин өөрийн эрхгүй - Алга болбол аав ээж нь хайна шүү дээ гэж хариулжээ.

- Харин хэн ч хайхгүй бол яах вэ?

Энэ удаа Гүнтэвдэлгэр юу гэж хэлэхээ мэдсэнгүй, учир нь түүний өмнө зогсож буй хүмүүс хүний тухай асууж байна уу, эсвэл өөр зүйлийг хэлээд байна уу гэдэг нь ойлгомжгүй байв. Нөгөө хүн нь хажуудах руугаа хараад үл мэдэгдэх авиа гаргасны дараа охинд ойртон ирж, өмнөх уулзалтаар өгсөн ногоон чулууг нь авчирсан эсэхийг асуулаа. Гүнтэвдэлгэр халаасандаа гараа хийхэд чулуу байсангүй, харин түүнийг гэртээ орхисноо санахад хоёр хүн огт гайхсан шинжгүй толгой дохив.

- Тэгвэл чи одоо гэртээ харь, бидний асуусан зүйлийг сайн бодоорой.

Хоёр хүн цас бударсан хөндийн зүг алхахад Гүнтэвдэлгэр тэдний араас хэсэг харж зогссон ч хаашаа орсныг нь анзаарч чадсангүй. Тэр сумын төв рүү буцах замдаа хэд хэдэн удаа эргэн харсан бөгөөд гэртээ ирэхдээ гутлынхаа түрийг цасаар дүүргэснээ ч мэдээгүй байлаа. Харин тэр орой ээж нь охиныхоо гарыг дулаацуулж суухдаа нэг зүйлийг асуусан нь хожим энэ түүхийн хамгийн чухал хэсэг болох байв.

- Миний охин, чи яагаад өнөөдөр Дунд гол руу ганцаараа явсан юм бэ?

Гүнтэвдэлгэр хариулах гэж амаа ангайснаа больж, тэр газар руу өөрийн хүслээр очсон уу, эсвэл хэн нэгний хэлснээр явсан уу гэдгээ эргэцүүлэв. Тэр өглөө сургуульдаа очихоор гэрээсээ гарснаа санаж байсан боловч голын эрэгт очих шийдвэрийг яг хэзээ гаргаснаа тодорхой хэлж чадсангүй. Ээж нь охиноо даараад будилж байна гэж бодсон ч Гүнтэвдэлгэрийн хувьд энэ явдал есөн сарын өмнөх нэгэн өдрөөс эхэлсэн байлаа.

1990 оны тавдугаар сарын 13.

Өндөрхангай сумын сургуулийн наймдугаар ангийн сурагч Гүнтэвдэлгэр тэр өдөр ангийнхаа гурван охинтой хамт сумын төвийн зүүн талын Дунд голын эрэгт хичээлээ давтахаар очжээ. Хаврын улирал дуусаж, шалгалт ойртсон тул охид дэвтэр номоо дэлгэн сууж, нэг нэгнээсээ асуулт асууж байв. Гүнтэвдэлгэрийн хажууд суусан Саруул гэдэг охин математикийн бодлогоо ойлгохгүй бухимдаж, нөгөө хоёр нь голын усанд чулуу шидэлж тоглоно. Өглөөнөөс хойш тогтуун байсан салхи үд өнгөрөх үед гэнэт ширүүсэж, голын нөгөө эргээс шороо босож эхэлжээ.

- Номуудаа аваарай, салхинд хийслээ гэж Саруул дуугарав.

Охид дэвтрээ дарж амжаагүй байтал эргийн элс, хуурай өвс нэг газраа эргэлдэн босож, тэдний зүг чиглэсэн хуй болон ойртлоо. Гүнтэвдэлгэр нүдээ гараараа халхалж суухдаа хуй салхины цаана хүн шиг бараа зогсож байгааг анзаарсан боловч эхэндээ ойр хавийн малчин гэж боджээ. Харин тэр хүн улам ойртоход ердийн хүнээс өндөр, өмссөн хувцас нь ямар ч оёдолгүй мэт харагдаж, хажууд нь өөр хоёр хүн зогсож байв.

- Гүнтэвдэлгэр ээ.

Өөрийнх нь нэрийг тод хэлэхэд охин цочин босож, найзууд руугаа харсан ч тэд салхинд хийссэн номоо барих гээд завгүй байлаа. Үл таних өндөр хүн түүнээс юу хийж байгааг асууж, охиныг шалгалтад бэлдэж байгааг сонсоод толгой дохив. Дараа нь түүний сугалах шалгалтын билетийн дугаарыг хэлэхэд Гүнтэвдэлгэр гайхан, тэр дугаарыг хаанаас мэдсэнийг асуужээ.

- Чи дараа нь ойлгоно.

Гүнтэвдэлгэр тэр хүмүүсийг хаанаас ирсэн, яагаад өөрийг нь таньдаг болохыг асуух гэсэн боловч Саруул мөрнөөс нь татахад эргэн харжээ. Найз нь салхи намдсаныг хэлж, гэртээ харихыг ятгасан бөгөөд Гүнтэвдэлгэр буцаад харахад нөгөө гурван хүн холдож яваа мэт санагдсан байна. Охид ном дэвтрээ цуглуулан сумын төв рүү алхахдаа болсон явдлын талаар маргалдаж, нэг нь өндөр хүнийг харсан гэж, нөгөө нь зөвхөн салхи л харснаа хэлжээ.

Гүнтэвдэлгэр гэртээ ирээд ээждээ болсон явдлыг ярьсан ч ээж нь эхлээд ангийн хүүхдүүдийн тоглоом гэж бодов. Харин охин өөрийг нь нэрээр дуудсан, шалгалтын билетийн дугаарыг хэлсэн тухай давтан ярихад ээж нь нухацтай сонсож эхэлжээ. Аав нь орой малаа хотлуулж ирээд энэ тухай сонсоход - Хүний хэлсэн бүхэнд итгэж болохгүй, танихгүй хүнтэй ганцаараа уулзаж болохгүй гэж захив. Гүнтэвдэлгэр аавынхаа үгийг зөвшөөрсөн боловч тэр шөнө унтахдаа үл таних хүний дуу хоолойг дахин дахин санаж байлаа.

Маргааш нь сургууль дээр болсон явдал охидын дунд яригдаж, удалгүй ангийн багш Наранцэцэгийн чихэнд хүрэв. Багш дөрвөн охиныг тус тусад нь дуудаж асуухад тэдний ярьсан зүйл зарим талаараа таарч, зарим нь огт өөр байжээ. Саруул өндөр бараа харснаа санаж байсан бол бусад хоёр нь салхинаас өөр зүйл тодорхой хараагүй гэв. Харин Гүнтэвдэлгэр тэр хүний хэлсэн үг, хувцас, зогсож байсан газрыг хүртэл тайлбарлаж чадсан нь багшийн анхаарлыг татлаа.

Наранцэцэг багш охиныг худлаа ярьж байна гэж шууд буруутгасангүй, харин болсон явдлыг өдөр, цаг, газартай нь бичиж өгөхийг хүсэв. Гүнтэвдэлгэр дэвтрийн хоёр нүүр дүүртэл бичиж, гурван хүний өндрийн ялгааг хүртэл зурж үзүүлжээ. Багш тэмдэглэлийг нь хадгалж аваад шалгалтад бэлдэхийг зөвлөсөн боловч охины хэлсэн билетийн дугаарыг тусад нь тэмдэглэж үлдээв. Тэр үед энэ жижигхэн тэмдэглэл хэдэн сарын дараа өөр олон хүний сонирхлыг татна гэж хэн ч бодоогүй байлаа.

Хэд хоногийн дараа Гүнтэвдэлгэр хичээлээ тараад гэр лүүгээ алхаж явахдаа Дунд голын зүгээс өөрийг нь дуудаж байгаа мэт дуу сонсов. Тэр эхэндээ тоосонгүй, харин дуу дахин сонсогдоход замаасаа хазайж голын эрэг рүү очжээ. Тэнд өмнө нь харсан өндөр хүн ганцаараа зогсож, арай цаана нь газар дээр тогтсон мэт бөөрөнхий хэлбэртэй нэгэн биет харагдаж байв. Охин айсандаа буцах гэтэл нөгөө хүн түүн рүү ойртолгүй, дотогш орж үзэх эсэхийг асуужээ.

- Тэнд хүн байгаа юм уу гэж Гүнтэвдэлгэр асуув.

Өндөр хүн дотор нь өөр хүмүүс байгаа гэж хариулаад охиныг хүчлэхгүй гэдгээ ойлгуулах мэт гараа сунган зогсов. Гүнтэвдэлгэр хэсэг тээнэгэлзсэний эцэст бөөрөнхий биет рүү ойртоход гадаргуу нь метал шиг боловч ямар ч тав, залгаас харагдсангүй. Түүний нэг хэсэг чимээгүйхэн онгойж, дотор талаас бүдэг цагаан гэрэл тусахад охин үүдэнд нь зогсон хэсэг ажигласны дараа...