ДОЛООН АЙЛЫН МЯНГА ГАРУЙ ХОНЬ ГУРВАН ШӨНӨ ДАРААЛАН ХОТНООСОО АЛГА БОЛЖЭЭ. ХАМГИЙН ХАЧИРХАЛТАЙ НЬ ӨГЛӨӨ БҮР БҮГДИЙГ НЬ НЭГ ГАЗРААС ОЛДОЖ БАЙСАН ГЭДЭГ…

-Хонь алга!

Үүр цайхын өмнөхөн Содовын хашхирах дуугаар ойрхон буусан айлуудын хүмүүс хувцсаа ч гүйцэд өмсөлгүй гадагш гарчээ. Өчигдөр орой дүүрэн байсан хотонд ганц ч хонь үлдээгүй бөгөөд хашааны ам хаалттай, уяа татлага нь хүртэл яг хэвээрээ байв. Содов эхэндээ хулгайч орсон гэж бодсон ч мянга шахам хонь хөдөлсөн атлаа хотны амнаас цааш бөөн сүргийн мөр харагдахгүй байгааг анзаарчээ.

Тэр намар Онгийн голын дээд биеэр долоон айл ойрхон намаржиж байсан бөгөөд мал нь нийлээд мянга гаруй хонь, хэдэн зуун ямаатай байжээ. Өмнөх орой нь бороо шивэрч газар чийг авсан учир ийм олон мал хөдөлсөн бол мөр нь холоос харлагдахаар байв. Гэтэл хотны захад хэсэг газар туурайн мөр үймэлдсэнээс цааш бараг юу ч байсангүй. Хамгийн сонин нь долоон айлын ноход тэр шөнө нэг ч удаа хуцаагүй байлаа.

Хүмүүс хоёр гурваараа салж эрэлд гарч, зарим нь гол өгсөж, зарим нь уулын бэл рүү морджээ. Үд хүрэхийн алдад арваад настай Цэрмягмар хүү алсаас морьтой давхиж ирээд, өмнө зүгт байдаг Хар хонхорт хонь байна гэж амьсгаадан хэлэв. Тэнд долоон айлын бүх хонь нэг дор шахцалдан зогсож, гаднаас нь харахад хэн нэгэн хашчихсан юм шиг бөөгнөрсөн байжээ. Нэг ч хонь өвс идэхгүй, тарж бэлчихгүй, бүгд хонхрын баруун ханыг ширтсэн мэт толгойгоо нэг тийш харуулсан байсан гэдэг.

Хар хонхор айлуудаас нэлээд зайтай, малчид өдөр тутам малаа хүргэх шаардлагагүй эзгүй газар байв. Содов морин дээрээс буугаад сүрэг рүү ороход хонь үргэж зугтаасангүй, харин бие бие рүүгээ улам шахцалдаж эхэлжээ. Хүмүүс өөр өөрийнхөө малыг им, зүсээр нь ялгаж орой болтол ноцолдсоны эцэст долоон тийш тууж буцав. Тэр өдөр бүгд хулгайчийн ажил байх гэж ярьсан ч яагаад хулгайч мянга гаруй хонь тууж яваад нэгийг ч авахгүй орхисныг хэн ч тайлбарлаж чадсангүй.

Орой нь Содов хотныхоо амыг урьдынхаасаа бат бөх хааж, хажууд нь унтахаар эсгий дэвсэв. Хөрш Бат-Очир нохойгоо авчирч уяад, хоёр залуу шөнө дунд хүртэл галын дэргэд суужээ. Сар үүлний цаагуур орж гарах бөгөөд хонь хэвтэх, хивэх чимээ ердийнхөөс өөр зүйлгүй байлаа. Үүрээр Содов нүдээ нээхэд хамгийн түрүүнд сонссон зүйл нь нам гүм байв.

Тэр өндийж хот руу хараад хэсэг хөдөлж чадсангүй. Хаалт нь хэвээр, нохой нь уяатайгаа унтаж байсан ч хот дахин хоосорчээ. Энэ удаа зөвхөн Содовынх биш, нөгөө зургаан айлын хонь ч мөн алга болсон байлаа. Хүмүүс юу ч ярилгүй мордож, шууд Хар хонхорыг чиглэв.

Өмнөх өдрийнх шигээ бүх хонь тэнд байв. Гэхдээ энэ удаа сүргийн хамгийн голд байгаа малыг хараад Содов мориноосоо буулгүй удаан ширтжээ. Бусдаасаа үл ялиг өндөр, цээж өргөн, нүүрэндээ цагаан толботой хар хонь бөөгнөрсөн сүргийн дунд ганцаараа хэвтэж байлаа. Долоон айлын хүмүүс ээлжлэн очиж имийг нь шалгасан ч хэнийх нь ч мал биш байв.

-Өчигдөр ийм хонь байсан уу гэж Содов асуухад хэн ч хариулсангүй.

Нутгийн малчид хэдэн зуун хониныхоо дундаас өөрийн малаа бараг андахгүй таньдаг хүмүүс байжээ. Хар хонины хоёр чихэнд хуучирч бүдгэрсэн боловч зориуд хийсэн нь мэдэгдэх өвөрмөц им байсан бөгөөд зүүн чих нь үзүүрээсээ ташуу, баруун чихэнд нь жижиг дугуй цоолбор байв. Бат-Очир хонийг босгох гэж шилбүүрээр газар тогшиход бусад хонь хөдөлсөн ч өнөөх хар хонь хэвтсэн чигээрээ толгойгоо өргөж түүн рүү харсан гэдэг. Эцэст нь Содов эвгүйцээд түүнийг орхиж, хүмүүс малаа дахин ялган авч буцжээ.

Тэр орой долоон айлын эрчүүд нэг дор цуглав. Хоёр шөнө дараалан ийм явдал болсон учир гурав дахь шөнө унтахгүй манахаар шийдэж, хотнуудын хооронд морьтой хүн эргүүлд гаргахаар болов. Содов, Бат-Очир, Лхамжав гурав хамгийн том хотны дэргэд үлдэж, бусад нь ойролцоох өндөрлөг дээрээс ажиглахаар тохирчээ. Тэдний хэн нь ч тэр үед Хар хонхорт хэвтэж байсан танихгүй хонины тухай дахиж ярихыг хүсээгүй байна.

Шөнө эхэндээ юу ч болсонгүй. Нохойнууд хааяа босож үнэр аваад буцаж хэвтэх бөгөөд хотонд хонь тайван байлаа. Шөнө дундаас хойш голын зүгээс манан шиг цайвар будан суунаглаж, салхи бараг бүрэн зогсжээ. Тэгтэл Лхамжав хотны захад зогсож байснаа Содовын ханцуйнаас татаж, чимээгүй байхыг дохиод сүрэг рүү заав.

Хэвтэж байсан хонинууд нэг нэгээрээ босож байлаа. Эхлээд хотны хойд захын хэдэн хонь, дараа нь тэдний хажуугийнх, удалгүй сүрэг бүхэлдээ бараг зэрэг өндийжээ. Хэн ч үргээгээгүй, нохой ч хуцаагүй, гэтэл хонинууд шахцалдан хотны ам руу аажуухан дөхөж эхлэв. Содов гартаа байсан шилбүүрээ атгаад хаалганы өмнө очиход сүрэг гэнэт зогссон гэдэг.

Тэр агшинд хотны цаад харанхуйгаас хонь нэг удаа майлах сонсогджээ.

Дуу ойрхон биш, нэлээд холоос ирсэн мэт бүдэг байсан ч хотон дахь бүх хонь толгойгоо нэгэн зэрэг өргөв. Хэдхэн хормын дараа дахин нэг удаа майлахад нохойнууд хуцахын оронд сүүлээ хавчин гэрийн зүг ухарчээ. Гурав дахь удаа дуу гарахад хонинууд хотны хаалт руу хүчтэй шахаж, Содов, Лхамжав хоёр арайхийн тогтоож байсан гэдэг.

-Хэн байна аа! гэж Бат-Очир харанхуй руу хашхирчээ.

Хариу ирсэнгүй. Харин хэдэн хормын дараа холын харанхуйд хонь дахин майлахад сүрэг бүр хүчтэй хөдөлж эхлэв. Эрчүүд хаалтыг тавихгүй барьсаар байсан боловч араас нь хэдэн зуун хонь зэрэг шахахад модон хаалт нэг тал руугаа мултарч унажээ. Хонинууд гармагцаа тал тал тийш тарсангүй, харин нэгэн бүхэл сүрэг болон өмнө зүг рүү явж эхэлсэн байна...