“ХОНИНЫ АРЬС НӨМӨРСӨН ХҮМҮҮС ШӨНӨ МАНАЙ ХАШААНД ОРЖ ИРСЭН…ТЭДНИЙ ДУНД ХЭДХЭН ЦАГИЙН ӨМНӨ МИНИЙ БУУДСАН НАЙЗ ЗОГСОЖ БАЙЛАА…”

Зундуй гэдэг залуу нэг өглөө хониныхоо хашаанд ороод өчигдөр орой өөрийн гараар түгжсэн хаалгаа онгорхой, дотор нь байсан хэдэн зуун хонио ор мөргүй алга болсныг харжээ. Хашааны цоож эвдрээгүй, газар мал туусан мөр ч байсангүй, харин хаалганы дэргэдээс хонины арьс нөмөрсөн хүн мөлхөж гарсан юм шиг хоёр гарын бүдэг мөр олдсон гэдэг. Тэр мөрийг дагаж хэд алхсанаа Зундуй гэнэт зогтуссан нь өчигдөр шөнө зүүдэндээ яг ийм мөр харснаа санасных байв. Хамгийн хачирхалтай нь тэр зүүдэнд нь хэдхэн хоногийн өмнө нас барсан Гаанжуур удган гарч ирээд, “Миний юмыг буцааж өг” гэж хэлсэн байжээ.

Энэ явдлаас сар гаруйн өмнө тэдний суманд Гаанжуур гэх настай удган ганцаараа амьдардаг байв. Нөхөр хүүхэдгүй, хамаатан садан гэж бараг дуулддаггүй тэр эмгэнийг нутгийнхан нэг их тоодоггүй ч хэрэг гарвал очиж үзүүлдэг хүмүүс цөөнгүй байсан гэдэг. Удган өөрөө айл хэсэж, хүнтэй хэрүүл хийдэггүй, харин гэрийнхээ ойролцоо хүн ирвэл үүдэндээ гарч зогсоод юу хүсэж байгааг нь асуудаг зантай байжээ. Түүний хашааны гаднаас шөнө дөлөөр хонь майлах, нохой хуцах чимээ сонсогддог ч ганц бие эмгэн тийм олон малтай болсныг хүмүүс гайхдаг байв.

Гаанжуур нас барахад сумынхан хэдэн хүн нийлж оршуулгыг нь хийсэн боловч араас нь гашуудаж уйлах хүн бараг гарсангүй. Оршуулгын дараахан сумын засаг дарга Цэрэндаваа эмгэний үлдээсэн мал хөрөнгийг эзэнгүй гэж үзээд хурааж авахаар шийджээ. Тэр үед Гаанжуурын мал мянга давсан тухай яриа гарч, ганцаараа амьдардаг хөгшин хүн ийм их хөрөнгөтэй байсныг хүмүүс бүр ч их сонирхох болов. Харин нэг настай малчин “Амьд байхад нь тоодоггүй байсан улс үхэхээр нь хөрөнгийг нь тоолж эхэллээ дээ” гэж хэлсэн ч түүний үгийг хэн ч ойшоосонгүй.

Цэрэндаваа хураасан малыг хэд хэдэн айлд хуваарилан хариуцуулж, хэсгийг нь сумын хэрэгцээнд ашиглахаар болжээ. Тэдний дунд Дондов гэх баян малчин байсан бөгөөд тэр өөрөө ч олон хонь ямаатай, адуу үхэр сайтай хүн байв. Дондов Гаанжуурын малыг хариуцах тухай сонсоод эхэндээ дургүйцсэн ч дараа нь бусдаас илүү олон толгой мал авахаар тохиролцсон гэдэг. Харин түүний эхнэр Ичинхорлоо “Үхсэн хүний хөрөнгөөр оролдоод хэрэггүй дээ” гэхэд нөхөр нь “Мал л бол мал, үхсэн хүнийх гээд өөр болчихдог юм уу” хэмээн тоосонгүй.

Удалгүй суманд хүмүүсийн ам дамжин ярих нэг хачин хэрэг гарсан нь засаг дарга Цэрэндаваагийн гэнэтийн үхэл байлаа. Тэр орой Цэрэндаваа гэртээ ганцаараа унтсан бөгөөд өглөө нь ажилдаа ирээгүйд хүмүүс гэрээр нь очиж үзжээ. Хаалга нь дотроосоо түгжээтэй, эд зүйл нь хэвийн байсан ч Цэрэндаваа орон дээрээ амьсгал хураасан байв. Хамгийн эвгүй нь талийгаачийн амны булан үл мэдэг дээш татагдаж, инээмсэглэсэн мэт харагдсан бөгөөд хоёр нүд нь цус хурсан юм шиг улайсан байжээ.

Эмч нар түүний үхлийг зүрх гэнэт зогссонтой холбон тайлбарласан ч нутгийнхан үүнд итгэсэнгүй. Учир нь Цэрэндаваа дөнгөж идэр насны, бие сайтай, урьд нь зүрхээр өвдөж байсан тухай хэн ч сонсоогүй хүн байв. Тэр тусмаа Гаанжуурын малыг хурааснаас хойш сар ч болоогүй байхад ийм явдал болсон нь хүмүүсийн сэжгийг улам төрүүлжээ. Ингээд удалгүй “Удган үхсэн ч хөрөнгөө авсан хүмүүсийг зүгээр орхихгүй юм байна” гэсэн яриа сум даяар тархсан гэдэг.

Гэхдээ энэ яриаг үл тоодог нэг хүн байсан нь Зундуй байлаа. Тэр багаасаа Дондовынд өсөж, хонь малд нь тусалж явсаар насанд хүрсэн, ажилд сайн ч нэг их яриа хөөрөөтэй биш залуу байв. Дондов түүнийг өөрийн хүүхэд шиг үздэг байсан бөгөөд Зундуй ч тэр айлыг төрсөн гэрээсээ ялгадаггүй байжээ. Тэр тусмаа Дондовын ганц охин Дарьжавтай багаасаа хамт тоглож өссөн болохоор хоёул хоорондоо нууцлах юмгүй дотно байв.

Дарьжав тэр үед аймгийн төвд сурдаг, зуны амралтаараа аав ээж дээрээ ирсэн оюутан охин байжээ. Тэр Зундуйг багаас нь мэдэх тул “Чи ер нь хэзээ нэг өөрийн гэсэн гэртэй болох юм бэ” гэж тоглоомоор асуудаг, Зундуй ч “Эхлээд танай хэдэн мянган малыг цөөлчихье” гэж хариулдаг байв. Дондов энэ хоёрыг ингэж маргалдахыг хараад инээдэг ч Ичинхорлоо охиноо хэт орой болтол Зундуйтай гадаа суухад нь дургүйцнэ. Харин Дарьжав ээжийнхээ үгийг нэг их тоодоггүй, Зундуйтай ярилцах дуртай хэвээр байжээ.

Нэг шөнө Зундуй нохдын хуцах чимээнээр сэрсэн байна. Тэдний хоточ банхар ердийн үед чоно, золбин нохой ойртоход догшин хуцдаг ч тэр шөнийн дуу нь огт өөр, хэн нэгнээс айж ухарсан амьтан шиг гасалж байв. Зундуй эхлээд орон дотроосоо чагнаж хэвтсэн боловч нохой гэнэт дуугүй болоход бүр ч гайхжээ. Тэгээд гутлаа углаж, гадуур хувцсаа нөмрөөд гар чийдэнгээ авч гадагш гарсан байна.

Тэргэл сар гарсан тул хашаа хороо, гэрийн ойр орчим бараг өдөр шиг харагдаж байв. Зундуй хонины хашааны зүг алхаж очоод хаалганы түгжээг шалгатал хэвийн байсан бөгөөд хонь ямаа нь ч тайван хэвтэж байжээ. Гэтэл буцахаар эргэхэд нь ард нь хүн алхах чимээ гарч, тэр цочин харвал Дарьжав хэдхэн алхмын цаана зогсож байв. “Чи энд юу хийж байгаа юм, унтаагүй юм уу” гэж асуухад охин инээмсэглээд “Чамайг шөнө гарч явахаар чинь сонирхоод дагаад ирлээ” гэжээ. Зундуй түүнийг хараад...