НЭГЭН БАЯН ЭР ӨӨРИЙНХӨӨ ТӨРСӨН ОХИНЫГ 18 ЖИЛ ЗАРЦЛАЖЭЭ. ХАРИН ОХИНЫ ХУРИМЫН ӨДӨР ИЛЭРСЭН ҮНЭН НЬ…

- Энэ охиныг өнөөдөр авч явж болохгүй, наад хуримаа зогсоо!

Хуримын найранд цугласан хүмүүс үүдэнд зогсох хөгшин эмэгтэй рүү гайхан харцгаав. Чимэдцэрэн баян мөнгөн аягатай архиа амандаа хүргэх гэж байснаа гараа буулгаж, царай нь гэнэт хувхай цайжээ. Харин хөгшин эмэгтэй найрын голд зогсож байсан Саруулжин руу хараад, - Охин минь, чи энэ хүний гэрт арван найман жил зарцлагдсан, одоо чамайг дахиад нэг удаа худалдах гэж байна, гэж хэлсэн гэдэг.

Саруулжин тэр үгийг сонсоод эхэндээ юу хэлэхээ мэдсэнгүй. Хуримын найранд ирсэн хүмүүсийн зарим нь шивнэлдэж, зарим нь Чимэдцэрэнгийн царайг ажиглаж эхлэв. Оюунгэрэл авгай суудлаасаа босож, хөгшин эмэгтэйг гэрээс гаргахыг зарц нартаа тушаажээ. Гэвч Чимэдцэрэн эхнэрийнхээ гараас барьж зогсоогоод, - Норов гуай, та энд юу хийж яваа юм бэ, гэж бараг сонсогдохгүй шахам дуугаар асуусан байна.

Энэ явдлаас арван найман жилийн өмнө Чимэдцэрэн одоогийнх шигээ баян хүн байгаагүй ажээ. Тэр мал сүрэгтэй, хэдэн зарцтай, нутгийнхаа чинээлэг айлуудын нэг байсан ч хожим олсон хөрөнгийнхөө дэргэд юу ч үгүй шахам байв. Эхнэр Оюунгэрэлтэй гэрлээд хэдэн жил болсон боловч тэднийд үр хүүхэд төрөөгүй байжээ. Тиймээс Чимэдцэрэн өөрийн удам залгах хүүтэй болохыг ихэд хүсдэг байсан гэдэг.

Тэдний гэрт Саранханд хэмээх хорин настай бүсгүй ажилладаг байв. Эцэг эх нь эрт нас барсан, түшиж тулах ах дүү цөөн тэр бүсгүйг Оюунгэрэл гэрийн ажилд туслуулахаар авчирсан ажээ. Саранханд ажилсаг, дуу цөөтэй, хүний үгнээс гардаггүй нэгэн байсан тул эхэндээ гэрийн эзэгтэй түүнд муугүй ханддаг байв. Харин Чимэдцэрэн залуу бүсгүйг анзаарах болсноос хойш энэ айлын амьдрал өөрчлөгдөж эхэлжээ.

Нэгэн өвөл Оюунгэрэл төрхөмдөө хэд хоногоор явах хэрэг гарсан байна. Тэр үед Чимэдцэрэн Саранхандыг хүчээр өөрийн болгож, болсон явдлыг хүнд хэлбэл гэрээсээ хөөгдөнө гэж сүрдүүлжээ. Бүсгүй эхэндээ айж, дуугүй өнгөрөөсөн боловч хэдэн сарын дараа бие давхар болсноо мэдсэн байна. Чимэдцэрэн үүнийг сонсоод баярлахын оронд гэрийнхээ нэр төрийг бодож, хүүхдийн эцэг хэн болохыг хэнд ч хэлж болохгүй гэж тушаажээ.

- Би хүүхдээ яах юм бэ, ноёнтон, хүмүүс асуувал юу гэх юм?

- Чи амаа л хамхиж яв, бусдыг нь би мэдье.

- Би худлаа ярьж чадахгүй шүү дээ.

Чимэдцэрэн бүсгүйн энэ үгэнд уурлаж, түүнд хэдэн мал өгөөд өөр нутагт явуулах тухай ярьжээ. Гэвч Саранханд өөрийн хүүхдийг эцэггүй мэт өсгөхийг хүсээгүй тул явахыг зөвшөөрсөнгүй. Энэ маргаан хэдэн долоо хоног үргэлжилж, эцэст нь Оюунгэрэл нөхрийнхөө нууцыг мэдсэн байна.

Оюунгэрэл үнэнийг сонссон орой Саранхандыг гэртээ дуудан авчирчээ. Тэр бүсгүйг загнаж, нөхрийг нь уруу татсан хэмээн буруутгасан боловч Саранханд өөрийгөө өмөөрч, болсон явдлыг нуулгүй ярьсан байна. Чимэдцэрэн тэдний дунд орж, эхнэрээ тайвшруулахыг оролдсон ч Оюунгэрэл нөхрийнхөө үгийг сонссонгүй. Харин тэр шөнө эхнэр нөхөр хоёр удаан ярилцаж, маргааш өглөө нь Саранхандыг гэрээсээ гаргахаар шийджээ.

Гэхдээ бүсгүйг шууд хөөсөнгүй. Оюунгэрэл түүнийг хүүхдээ төрүүлэх хүртэл гэрийнхээ захад байдаг жижиг байшинд суулгаж, хоол хүнсээр хангахаар болжээ. Харин хүүхэд төрсний дараа эх үр хоёрыг өөр нутагт явуулах тухай Чимэдцэрэн амласан байна. Саранханд өөр сонголтгүй тул зөвшөөрсөн боловч хүүхдээ төрсний дараа эцэгтэй нь уулзуулна гэж бодож байжээ.

1907 оны хаврын эхээр Саранханд охин төрүүлэв. Төрөхөд нь нутгийн эх барьдаг Норов хэмээх эмэгтэй тусалсан бөгөөд эх хүүхэд хоёр эхэндээ эрүүл саруул байжээ. Норов хүүхдийг өлгийдөж өгөхдөө Саранхандын нүдэнд нулимс цийлэгнэж байгааг анзаарсан байна. Бүсгүй охиноо Саруулжин гэж нэрлээд, - Энэ хүүхэд миний амьдралд ирсэн ганц сайхан зүйл юм шүү, гэж хэлжээ.

Хүүхэд төрснөөс хэд хоногийн дараа Чимэдцэрэн Саранханд дээр ирэв. Тэр бүсгүйд хэдэн мал, бага зэрэг мөнгө өгөөд хүүхдээ аваад өөр нутагт очиж амьдрахыг санал болгожээ. Саранханд харин охиноо төрсөн эцгээр нь хүлээн зөвшөөрүүлэхийг шаардаж, түүний саналыг хүлээж авсангүй. Чимэдцэрэн уурлаж, охиныг өөрийн хүүхэд гэж хэзээ ч хэлэхгүй хэмээн мэдэгдсэн байна.

Тэр орой Саранханд хүүхдээ өвөр дээрээ тэврээд Норовт болсон бүхнийг ярьжээ. Норов түүнд яаран шийдвэр гаргах хэрэггүй, эхлээд биеэ тэнхрүүлээд дараа нь явах газраа бод гэж зөвлөсөн байна. Гэвч Саранханд охиноо эцэггүй өсгөхийг хүсэхгүй байгаагаа дахин дахин хэлжээ. Норов маргааш нь эргэж ирэхээр тохироод гэртээ харьсан аж.

Харин маргааш өглөө нь Саранханд нас барсан байдалтай олджээ. Түүнийг шөнө гэнэт өвдөж, амьсгал хураасан гэж Чимэдцэрэн тайлбарласан байна. Норовыг ирэхэд бүсгүйн цогцсыг аль хэдийн цэвэрлэж, оршуулах бэлтгэл хийж байжээ. Хүүхэд нь харин Оюунгэрэлийн гэрт, өөр хүний өлгийд хэвтэж байсан гэдэг.

Норов Саранхандыг өмнөх орой эрүүл байсан тухай хэлэхэд Чимэдцэрэн төрсний дараах хүн гэнэт муудаж болдог хэмээн хариулжээ. Тэр бүсгүйг яаралтай оршуулах хэрэгтэй гэж шаардаж, Норовыг олон юм асуухгүй байхыг анхааруулсан байна. Гэвч Норов жижиг байшинд ороод нэг хачин зүйл анзаарчээ. Саранхандын хэвтэж байсан орны хажууд хагарсан шавар аяга, шалан дээр асгарсан сүүтэй цайны толбо байв.

Норов тэр аягыг авах гэтэл Оюунгэрэл гэнэт орж ирээд гараас нь булаажээ. Тэр Саранханд шөнө өвдөхдөө аягаа унагаасан гэж хэлээд хагархайг цуглуулж эхэлсэн байна. Норов юу ч хэлээгүй боловч бүсгүйн үхэлд эргэлзэж эхэлжээ. Харин тэр үед Чимэдцэрэн түүнийг дуудан уулзаж, хүүхдийн ирээдүйн тухай ярилцах санал тавьсан аж.

Чимэдцэрэн Саранхандын охиныг гэртээ өсгөхөөр шийдсэнээ хэлжээ. Тэр хүүхдийг өнчин гэж зарлаж, өөрийнхөө нэр дээр авахгүй ч хоол хувцсаар дутаахгүй гэж амласан байна. Норов үүнийг сонсоод охиныг өөрийнхөө гэрт авч өсгөх санал гаргасан боловч баян эр зөвшөөрсөнгүй. Тэр Саранхандын үхлийн тухай элдэв яриа гаргахгүй байхыг Норовт дахин сануулжээ.

Удалгүй Норовын ганц хүү хулгайн хэрэгт сэжиглэгдэн баригдав. Тэр залуу үнэхээр мал хулгайлаагүй боловч Чимэдцэрэнгийн адуунаас алга болсон хэдэн морьтой холбоотой хэрэгт нэр холбогдсон байжээ. Норов хүүгээ өмөөрч очиход Чимэдцэрэн хэрэгт гомдол гаргахгүй байж болно гэж хэлсэн байна. Харин үүнийхээ хариуд Саранхандын тухай хэнд ч дахин ярихгүй байхыг шаарджээ.

Норов ганц хүүгээ хэрэгт оруулахгүй гэсэндээ зөвшөөрсөн байна. Чимэдцэрэн ч амласнаараа гомдлоо татаж, хүүг нь суллуулжээ. Гэвч Норов энэ явдлаас хойш нутагтаа удаан амьдарсангүй...