НЭГЭН ЭР ХАР ЯМААГАА ХӨТЛӨӨД ХӨТӨЛ ДАВСНААСАА ХОЙШ ОР СУРАГГҮЙ АЛГА БОЛЖЭЭ. МАРГААШ НЬ ЯМАА НЬ ҮХСЭН БАЙДАЛТАЙ ОЛДСОН Ч ЭЗЭН НЬ ОЛДСОНГҮЙ. ТЭР ШӨНӨ ЧУХАМ ЮУ БОЛСОН ЮМ БОЛ ?

Тэр орой Дашзэвэг хар ямааныхаа оосрыг богинохон атгачихаад хөтөл өгсөж явахыг хэд хэдэн хүн харжээ. Нар уулын цаагуур орж, хөтлийн оройд туранхай эрийн бараа хар ямааныхаа хамт хэсэгхэн тодроод цааш далд орсон байна. Уг нь Дашзэвэг хаашаа ч явсан оройдоо дөрвөн ханатдаа эргэж ирдэг, үгүйдээ л аль айлд хоносноо маргааш нь хүн амьтан мэдчихдэг нэгэн байв. Гэтэл тэр шөнө гэрийнх нь үүд дутуу хаалттай, тулганы үнс бүлээн хэвээр хоносон бөгөөд өглөө болоход эзэн нь эргэж ирээгүй байлаа. Хүмүүс түүнийг хайж эхлэхээсээ өмнө л “өчигдөр болсон юм нэг л биш боллоо доо” гэж хоорондоо ярилцаж эхэлсэн гэдэг.

Дашзэвэгийг нутгийнхан нэрээр нь дуудахаасаа илүү “сарзаан” гэж хочилно. Өндөрдүү мөртлөө махгүй шахам туранхай, мөр нь өргөн, хацар нь хонхойсон, хэд хоногоор сахлаа авахгүй явчихдаг болохоор наснаасаа хөгшин харагддаг эр байжээ. Өөрийн гэсэн мал сүрэг бараг үгүй, эхнэр хүүхэдгүй, дөрвөн ханатай жижиг гэрээс өөр өмч хөрөнгө гэх юмгүй амьдарна. Гэхдээ айлд ороод хоол нэхэж суухаасаа өмнө хашаан дахь түлээг нь хагалчихдаг, ганцаараа яваа хөгшний усны савыг дүүргээд өгчихдөг, алдуул мал тааралдвал эзнийг нь сураглаад хүргэж өгдөг хүн байсан гэдэг. Тиймээс хөгшчүүл түүнийг нэг их ад үздэггүй, харин хүүхдүүд л томчуудын ярианаас болж “сарзаан ирлээ” гэхээр гэр рүүгээ гүйлддэг байжээ.

Нэг өвөл айлын ганц бие эмгэний түлээ дуусахад Дашзэвэг хоёр өдөр уулнаас мод зөөж өгөөд юу ч авалгүй явсан тухай хүртэл ярьдаг. Бас нэг удаа төөрсөн хургыг цасан дундаас олж өвөртөлж авчраад эзэнд нь өгчихөөд, “надад нэг аяга цай байхад болно” гээд сууж байсан гэдэг. Гэвч тэр өөрийнхөө тухай ярих тун дургүй, хүн өнгөрснийг нь асуухаар нүүр нь шууд барайж дуугаа хураана. Заримдаа айлын гадаа хүүхдүүдтэй шагай няслалцаж сууснаа гэнэт босоод ганцаараа уул руу алхчихна. Хүмүүс түүнийг муу хүн гэхээсээ илүү амьдрал нь нэгэнт хазайчихсан, сэтгэл дотроо юмтай хүн гэж хардаг байжээ.

Залуудаа Дашзэвэг өөр нутагт эхнэртэй, цөөн хэдэн малтай айл явсан гэдэг. Хорин зургаа, хорин долоон оны үймээний үеэр цагаантны хөлд дайрагдаж явсан ч гэдэг, баруун нутгийн гаралтай ч гэдэг бөгөөд энэ талаар өөрөө ам нээдэггүй байв. Хожим нутгийн ядуу айлын охинтой ханилсан ч хүүхэдтэй болж амжаагүй байхад эхнэр нь гэнэт өөд болж, тэр явдлаас хойш Дашзэвэгийн зан их өөрчлөгдсөн гэж түүнийг эртнээс мэдэх хүмүүс ярьдаг байжээ. Дараа нь хамтралын үеэр үлдсэн хэдэн мал нь ч үгүй болж, дөрвөн ханатай жижиг гэрээс өөр юмгүй хоцорсон байна. Ингээд нэг хэсэг сураг тасарсныхаа дараа энэ нутагт орж ирсэн Дашзэвэг өмнөх амьдралаа дахин босгох гэж ч оролдоогүй мэт өдөр хоногийг аргацаан өнгөрөөдөг болжээ.

Түүний ганц содон юм нь хааяа согтсон үедээ хэлдэг үг байв. “Би Ламын гэгээний хийдийн гучдугаар ламын удамтай хүн шүү” гэж хэлчихээд хэн нэгэн лавлан асуувал тэр дороо амаа хамхина. Эхэндээ хүмүүс согтуу хүний үг гээд тоодоггүй байсан ч яваандаа Дашзэвэгийн талаар өөр яриа гарч эхэлжээ. Түүнийг хүнийг харааж чаддаг, уурлуулбал муу юм дагуулдаг, бүр хэл нь энгийн хүнийх шиг биш хар алаг байдаг гэж нэг нь нөгөөдөө шивнэлддэг болов. Гэхдээ “хар алаг хэлийг нь өөрийн нүдээр харсан хүн байна уу?” гэхээр яг харсан хүн нэг ч гарч ирдэггүй байсан гэдэг.

Дашзэвэг өөрөө энэ яриаг няцааж сүйд болдоггүй байв. Нэг удаа айлын залуу “Сарзаан ах аа, таны хэлийг харвал хүн үхдэг юм уу?” гэж тоглоом хийхэд Дашзэвэг цайгаа оочлон сууснаа “Хүний ам хүнийг надаас илүү ална даа” гэж хэлээд инээсэн гэдэг. Тэгээд л дахиж юм яриагүй бөгөөд өнөөх залуу ч тоглоомоо үргэлжлүүлээгүй байна. Гэтэл Дашзэвэг иймэрхүү ярианд уурлахгүй байх тусам хүмүүс бүр үнэмшиж, зарим айл түүнийг гарсны дараа хүүхдүүдийнхээ араас сүү цацдаг болсон гэдэг. Нэг ёсондоо хэнд ч гай болоогүй хүн нутгийн ам дамжсан яриан дунд аажмаар “хараалч” болон хувирч байлаа.

Тэр үед нутгийн бас нэг алдартай хүн нь “багалзуур” Дирангаа байв. Цэргээс халагдаж ирсэн, том биетэй, бяртай, архи уухаараа улам түрэмгий болдог тэр эр шашин ном, лам хуврагийг ил цагаан доромжилдог байжээ. Сум орчмоор золбин нохой олшроход том голтой буу үүрээд хоёр залуу дагуулан нохой буудаж явдаг болсон бөгөөд айлын хоточийг ч ялгахгүй үе гарна. Нэг удаа гинжтэй байсан дөрвөн нүдтэй том банхрыг буудчихсанаас хойш хөгшчүүл түүнд илт дургүй болсон ч нүүрэн дээр нь үг хэлэх хүн цөөхөн байв. Харин Дашзэвэг түүнийг хараад бусдын адил зай тавьж өгдөггүй нь Дирангаагийн дургүйг эртнээс хүргэдэг байсан гэдэг.

1946 оны зун сумын төвд хувьсгалын хорин таван жилийн ойн баяр болж, ойр хавийн айлууд морь тэмээгээрээ цугларчээ. Нэг гэрийн хойморт цагаан идээ, боов чихэр өрж, гадна нь айраг архи тойрсоор үдээс хойш гэхэд нэлээд хүн халамцсан байв. Дашзэвэг ч хаанаас орж ирсэн нь мэдэгдэхгүй хүмүүсийн дунд суучихсан цай ууж байснаа тавагтай чихрээс нэгийг авах гэж гараа сунгажээ. Гар нь тоос шороотой байсныг харсан Дирангаа араас нь “Чи муу заваан юм хүний идээнд гараа дүрэх нь үү?” гэж хашхираад захнаас нь угз татсан байна. Хүмүүс эргэж харахад Дашзэвэгийн барьж амжаагүй чихэр газар уначихсан, Дирангаа түүнийг гэрээс чирсээр гаргаж байлаа.

Гадаа гарсан хойно Дирангаа түүнийг тавьсангүй. “Чи муу тэнэмэл, хараал хийдэг гэж зон олныг айлгадаг гэл үү, алив намайг хараа, тэр хэлийг чинь нэг харъя” гээд цээж рүү нь түлхэхэд Дашзэвэг арагшаа ганхжээ. Хажууд байсан хүмүүс “за боль, баярын өдөр байна” гэж татах гэсэн ч Дирангаа аль хэдийн нүүр рүү нь нэг буулгачихсан байв. Дашзэвэгийн хамрын доогуур цус урсаж эхлэхэд түрүүн инээлдэж байсан хүмүүсийн зарим нь дуугаа хурааж, харин Дирангаа “хараал чинь хаана байна?” гэж дахин өдсөн гэдэг. Тэгэхэд Дашзэвэг хамрынхаа цусыг ханцуйгаараа арчаад Дирангаа руу удаан харснаа “Чамайг би гурван сар тарчлааж байж ална даа” гэж маш тайван хэлжээ.

Тэр үгийг сонсоод Дирангаа бүр чанга инээсэн гэдэг. “Алив тэгвэл хэлээ гарга, харъя” гэхэд Дашзэвэг “Чам шиг юманд хайран хэлээ тоож харуулахгүй, харин энэ хүмүүст харуулна” гэжээ. Тэгээд эргэн тойрны хүмүүс рүү харж байснаа хэлээ гаргахад хамгийн ойр байсан хэдэн хүн өөрийн эрхгүй ухарсан гэж хожим ярьдаг байв. Нэг нь хэлэн дээр нь хар бараан толбо байсан гэсэн бол нөгөө нь хамрын цус ам руу нь орсон байсан биз гэж маргасан бөгөөд яг ямар байсныг хэн ч адилхан дүрсэлж чаддаггүй байжээ. Дашзэвэг хэлээ буцаан татаж “Толгой чинь өвдөж эхэлнэ, тэгээд мэднэ дээ” гэж хэлээд олны дундуур гарч явсан байна.

Тэр хэдхэн алхсанаа зүүн мөрөн дээгүүрээ нэг эргэж харжээ. Дараа нь газар нулимаад цааш алхах яг тэр мөчид уяан дээр тайван зогсож байсан Дирангаагийн морь гэнэт цоройсон байна. Морь юунаас үргэснийг хэн ч ойлгоогүй, ойр хавьд нохой дайрсангүй, буу дуугарсангүй, салхинд хийсэх юм ч байгаагүй гэдэг. Амьтан уяагаа чанга татан дахин цоройсоор хажуу тийш эвгүй унахад нэг хөл нь хугарч, босож чадахаа больжээ. Дирангаа “адуу малын ослыг муу тэнэмэлтэй холбох нь уу” гэж хүмүүсийг загнасан ч өөрөө хэсэг хугацаанд Дашзэвэгийн явсан зүг рүү дуугүй харж зогсоод...