Biên bản họp họ

Mẹ cài cặp tóc ba lần mới được.

Lần đầu cặp tuột. Lần thứ hai cặp kẹp cả vào vành tai. Lần thứ ba mẹ giật mạnh, mấy sợi tóc đứt rơi xuống vai áo. Chị Thoa đứng ở cửa, chân không yên, cứ nhìn xuống cầu thang như sợ ai đuổi theo.

"Chị đi đi, em trông nhà cho," chị Thoa nói.

"Thôi, em về đi. Hôm nay Chủ nhật, em còn con nhỏ." Mẹ nói mà không nhìn ai. "Cá, con ở nhà với bố."

"Con đi với mẹ."

Mẹ quay lại. Ngân đã mặc xong áo, đang mở ngăn kéo bàn. Cô không lấy tờ giấy nhường suất. Tờ ấy cô để nguyên chỗ cũ, dưới cuốn vở "Luật của vườn". Cô lấy tờ giấy ra viện của bố, gấp tư, cho vào túi áo ngực. Rồi cô lấy chiếc đồng hồ Poljot, đeo lên cổ tay, đẩy dây kim loại lên quá cẳng tay.

"Con đi làm gì? Chuyện người lớn."

"Con đi đứng cạnh mẹ thôi."

Mẹ định nói gì đó, rồi thôi. Có lẽ vì mẹ cũng sợ phải đi một mình.

Sơn đã ngồi dậy trên giường tre, tóc dựng như mào gà. Ngân cúi xuống.

"Chị với mẹ ra cơ quan một lát. Em trông bố. Chín giờ lật người cho bố sang bên trái, nhớ chèn gối. Có gì thì sao?"

"Gọi bà Lụa," Sơn đáp. Rồi nó hỏi nhỏ: "Bà nội lại đến đòi à?"

Ngân không trả lời. Cô xoa đầu nó một cái, rồi theo mẹ xuống cầu thang.

Văn phòng Hợp tác xã mua bán thị xã Văn Hà là một dãy nhà hai tầng nằm trước khu kho, mái ngói, tường quét vôi vàng đã bong từng mảng. Trước cửa có cái bảng tin dán tờ thông báo phân phối vải tháng Bảy và khẩu hiệu viết sơn đỏ trên tấm tôn: *Tất cả vì sản xuất, tất cả để chiến thắng thiên tai*. Sân gạch còn đọng nước. Ngày trước, cái xe Gaz của bố vẫn đỗ ở góc sân này. Bây giờ chỗ ấy để trống, chỉ còn vệt dầu đen loang trên gạch.

Từ ngoài cổng đã nghe tiếng bà nội.

"Tôi đẻ nó ra, tôi nuôi nó lớn! Bây giờ nó nằm đấy, cái suất của nó là của ai? Của cái họ Lê này chứ của ai!"

Ở cửa văn phòng có ba bốn người đứng xem. Ông bảo vệ già, tay còn cầm cái chổi rễ. Hai bà xã viên ở dãy nhà bên, chắc đi chợ sớm về thì dừng lại. Thấy mẹ, họ dạt ra, không ai nói câu nào, nhưng ai cũng nhìn.

Chị Thoa gọi là ông chủ nhiệm, nhưng ông chủ nhiệm đã đi họp trên tỉnh từ hôm thứ Năm. Người ngồi sau bàn làm việc là ông phó chủ nhiệm, Hoàng Quốc Cường. Ông chừng bốn mươi lăm tuổi, tóc chải ngược, áo sơ mi xanh bộ đội đã bạc màu, ống tay xắn gọn hai nấc. Trên bàn ông có cái điếu cày dựng nghiêng, cái ấm tích đậy giỏ, một chồng hồ sơ buộc dây và cái mũ cối úp sấp. Ông đang lấy hai ngón tay day thái dương, như người đau đầu từ lâu lắm rồi.

Bà nội ngồi trên ghế băng kê sát tường, cạnh cái quạt trần không chạy. Bà mặc áo cánh nâu, khăn vấn đen, cái bị cói đặt trên đùi. Môi bà đỏ thẫm vì trầu. Dưới chân bà có một bãi bã trầu nhổ ra từ lúc nào.

Bên cạnh bà là ông trưởng thôn Đông Lê, Lê Văn Đạt. Ông mặc áo đại cán đã sờn cổ, ngồi thẳng lưng, cái cặp da cũ kẹp dưới nách, hai tay đặt trên đầu gối như ngồi họp.

Còn chú Bang thì ngồi xổm trên bậc cửa sổ.

Chú hai mươi ba tuổi, cao lêu nghêu, áo sơ mi trắng mở hai cúc, tóc để dài chấm gáy kiểu người thị xã. Chú đang hút thuốc lá, điếu Tam Đảo kẹp giữa hai ngón tay, khói thổi phì phì ra sân. Thấy mẹ, chú nhếch mép.

"Chị dâu đến rồi đấy à. Chờ mỏi cả lưng."

Mẹ chào ông Cường trước, rồi chào bà nội, rồi chào ông trưởng thôn. Mẹ chào ai cũng cúi đầu thấp.

Bà nội không đáp. Bà nhìn sang Ngân.

"Con ranh này đi theo làm gì?"

"Cháu chào bà ạ," Ngân nói. Rồi cô đứng lùi lại, sát cạnh mẹ, không nói thêm.

Ông Cường rót một chén nước chè, đẩy về phía mẹ.

"Chị Mai ngồi đi."

Mẹ ngồi xuống mép chiếc ghế gỗ đối diện bàn, chỉ dám ngồi một nửa. Ngân đứng phía sau.

"Tôi nói qua để chị nắm," ông Cường bắt đầu. Giọng ông trầm, đều, cố giữ cho đều. "Sáng nay tôi qua xem kho, sợ đêm qua mưa dột. Bà cụ với các anh đây chờ sẵn ở cửa. Bà cụ đề nghị Hợp tác xã cho anh Bang vào thay suất lái xe của anh Thành. Ông Đạt đây là trưởng thôn, có mang theo biên bản."

Ông trưởng thôn mở cặp, rút ra một tờ giấy kẻ ô, viết bằng mực tím, chữ to và nắn nót. Ông cầm hai tay, đọc, giọng như đọc thông báo trên loa xã.

"Biên bản họp họ. Hôm nay, ngày hai mươi tháng Bảy năm một nghìn chín trăm bảy mươi sáu, tại nhà thờ họ Lê thôn Đông Lê, họ Lê chi thứ ba gồm có..." Ông đọc một hàng tên. Ngân nghe ra tên bác cả Quốc, tên bác gái Cúc, tên mấy ông chú họ mà cô bé Cá trong ký ức chỉ gặp vào ngày giỗ. "Họ thống nhất: anh Lê Văn Thành bị tai nạn, nay không còn khả năng lao động. Để giữ quyền lợi cho gia đình và dòng họ, họ đề nghị Hợp tác xã mua bán thị xã cho em ruột là anh Lê Văn Bang, sinh năm năm ba, vào thay. Mẹ đẻ là bà Đào Thị Phượng đồng ý. Biên bản kết thúc hồi mười một giờ cùng ngày."

Ông gấp tờ giấy, đặt lên bàn, vuốt phẳng.

"Có mười một chữ ký với điểm chỉ. Tôi xác nhận là đúng."

Không có tên mẹ. Không có tên bố. Ngân nhìn tờ giấy, nhìn những dấu ngón tay điểm chỉ mực tím chồng lên nhau ở cuối trang, và nghĩ: một cái nhà thờ họ ở làng quyết định thay cho một người đang nằm thở ở thị xã.

"Ông Đạt," ông Cường nói, nhẹ nhàng, "biên bản họ thì tôi đọc rồi. Nhưng Hợp tác xã là cơ quan nhà nước. Suất biên chế là của người lao động. Muốn cho người nhà vào thay, thì theo hướng dẫn, phải là người lao động bị mất sức, và đơn phải có chữ ký của người lao động. Anh Thành không ký được thì người đại diện hợp pháp ký. Tức là vợ."

Ông dừng lại, nhìn mẹ.

"Với lại phải có..." ông ngập ngừng, lật chồng hồ sơ. "Phải có giám định y khoa. Cái này tôi phải xem lại công văn."

"Giám định cái gì nữa!" Bà nội đứng phắt dậy, cái bị cói rơi xuống đất. "Nó nằm như khúc gỗ ba tháng nay, cả thị xã này ai chẳng biết! Ông còn bắt giám định cái gì? Đợi nó chết rồi mới giám định à?"

Ông Cường giơ hai bàn tay lên, như người xin ngừng. "Bà cụ bình tĩnh."

"Tôi không bình tĩnh được! Con tôi nằm đấy! Cái suất ấy là của nhà tôi!"

Chú Bang búng tàn thuốc ra sân, nhảy xuống khỏi bậc cửa sổ.

"Chị Mai này," chú nói, giọng kéo dài, như đang mặc cả mớ rau. "Chị ký đi cho xong. Em lên đây em lái xe, em có lương. Tháng nào em cũng gửi cho chị dăm đồng mua thuốc cho anh. Thế là tốt cho cả nhà chứ còn gì."

Ngân nhìn tay chú. Ngón trỏ và ngón giữa vàng khè vì thuốc lá. Không có vết chai nào. Cô nghĩ đến bàn tay bố, chai ở lòng, quen vô lăng.

"Chú biết lái xe tải à?" cô hỏi.

Bang quay lại, nhìn cô từ đầu đến chân, rồi cười khẩy.

"Máy cày còn lái được, xe tải thì khó gì. Mày hỏi làm gì?"

"Cháu hỏi thế thôi ạ."

"Trẻ con biết gì mà hỏi." Bang quay sang mẹ, giọng không còn kéo dài nữa. "Chị nghe đây. Chị không ký hôm nay thì mai em lên. Mai không ký thì ngày kia. Cả họ ký rồi. Chị không ký thì có người khác ký thay. Ông Đạt là trưởng thôn, ông ấy biết cách."

Ông trưởng thôn hắng giọng, mắt nhìn đi chỗ khác. Ông không nói phải, cũng không nói không.

"Bang," ông Cường gắt khẽ. "Ở đây không ai ký thay ai được."

Nhưng giọng ông không chắc. Ngân nghe ra điều ấy. Ông Cường là người không thích chuyện ầm ĩ. Ông muốn chuyện này xong, xong thế nào cũng được, miễn là bà cụ đứng dậy đi về và văn phòng của ông yên tĩnh trở lại. Cô đã gặp những người như ông ở kiếp trước, trong những cuộc họp tổ dân phố, ở quầy bảo hiểm của bệnh viện. Họ không xấu. Họ chỉ mệt.

Bà nội không đứng nữa. Bà ngồi bệt xuống nền gạch, ngay giữa phòng, hai tay vỗ xuống đùi.

"Trời ơi là trời! Tôi nuôi con khôn lớn, bây giờ con nằm đấy, con dâu nó không cho em chồng nó một con đường sống! Họ hàng làng nước ơi, đến mà xem!"

Ngoài cửa, người đứng xem đã thành bảy tám người. Ông bảo vệ dựng cái chổi vào tường, khoanh tay đứng.

Mẹ cúi gằm mặt. Ngân thấy vai mẹ co lại, nhỏ đi, như cái lá khô bị vò.

"U," mẹ gọi, giọng run. "U đứng dậy đi u. Ngồi đất lạnh."

"Tao không đứng! Mày không ký thì tao ngồi đây đến tối! Tao chết ở đây cho mày xem!"

Ông Cường nhìn bà nội, nhìn đám người ngoài cửa, rồi nhìn mẹ. Ông thở ra một hơi dài. Ông kéo ngăn kéo bàn, lấy ra một tờ giấy trắng có in tiêu đề Hợp tác xã, rồi rút cây bút máy cài ở túi áo, mở nắp, đặt cả hai lên bàn trước mặt mẹ.

"Chị Mai," ông nói, rất khẽ, như sợ người ngoài nghe thấy. "Chị suy nghĩ. Tôi không ép. Nhưng chị cũng phải tính đường dài. Anh Thành thế này, chị một mình..."

Ông không nói hết câu. Ông không cần nói hết.

Mẹ nhìn tờ giấy trắng. Mẹ nhìn bà nội đang ngồi bệt giữa nhà, tóc bạc xổ ra khỏi khăn vấn. Mẹ nhìn đám người ngoài cửa.

Rồi mẹ cầm bút.

Tay mẹ run đến mức ngòi bút chạm vào mặt giấy là bật ra một giọt mực tím, loang thành một chấm tròn ở góc trên. Mẹ nhìn chấm mực ấy rất lâu. Ngân nghe tiếng mẹ thở, gấp và nông. Cô biết mẹ đang nghĩ gì. Mẹ không nghĩ đến cái suất. Mẹ nghĩ đến chuyện được về nhà, được yên, được không ai ngồi giữa đất gọi làng nước nữa. Mẹ nghĩ ký một chữ thì xong một chuyện. Người mệt đến mức ấy thì chỉ còn nghĩ được đến thế.

Ngòi bút hạ xuống lần thứ hai.

Ngân đặt tay lên cổ tay mẹ.

Cô không nắm chặt. Cô chỉ đặt lên, như đặt ba ngón tay lên cổ tay bố mỗi sáng để đếm mạch. Dưới đầu ngón tay cô, mạch mẹ đập nhanh như mạch con chim non. Một trăm, có khi hơn.

"Mẹ," cô nói.

Mẹ dừng lại. Ngòi bút lơ lửng cách mặt giấy một đốt ngón tay.

"Con ranh này!" Bà nội chống tay định đứng dậy. "Mày buông tay mẹ mày ra!"

Ngân không buông. Cô cũng không nhìn bà nội. Cô nhìn ông Cường.

"Bác Cường," cô nói. Giọng cô bé Cá mỏng và trong, nhưng cô cố giữ cho nó không run. "Cháu là Ngân, con bố Thành. Cháu xin gặp riêng bác năm phút ạ. Chỉ năm phút. Rồi mẹ cháu ký hay không ký, cháu không nói gì nữa."

Văn phòng im phăng phắc. Chú Bang bật cười thành tiếng. Ông trưởng thôn nhíu mày. Ngoài cửa, có tiếng ai đó xì xào: "Con bé nhà ông Thành đấy. Hôm trước nó cãi bà nội ở khu tập thể đấy."

Ông Cường nhìn cô. Rồi ông nhìn xuống bàn tay cô đang đặt trên cổ tay mẹ, nhìn cái mép giấy ra viện thò ra khỏi túi áo ngực cô, nhìn chiếc đồng hồ Poljot rộng thùng thình trên cổ tay gầy. Có lẽ ông nhận ra chiếc đồng hồ. Ông và bố cùng cơ quan mười mấy năm.

Ông đậy nắp bút lại.

"Vào phòng trong," ông nói.