Hai mươi vị thuốc

Phòng trong là phòng ông chủ nhiệm.

Nó hẹp, chỉ đủ kê một cái bàn gỗ, hai cái ghế tựa và một cái tủ hồ sơ cửa kính. Trên tường treo ảnh Bác, một tấm bản đồ tỉnh Sơn Bắc đã ố vàng ở mép, và một tờ lịch có hình máy cày trên cánh đồng. Cửa sổ trông ra khu kho. Mùi phân đạm và mùi bao tải ẩm lọt vào qua song sắt.

Ông Cường đóng cửa lại. Tiếng bà nội bên ngoài nhỏ đi một nửa, nhưng vẫn nghe rõ.

Ông không ngồi. Ngân cũng không ngồi.

"Năm phút," ông nói. "Cháu nói đi."

Ngân rút tờ giấy ra viện trong túi áo, mở ra, đặt lên bàn, xoay chiều chữ về phía ông.

"Đây là giấy ra viện của bố cháu, bệnh viện tỉnh cấp ngày mười hai tháng Năm. Bác đọc dòng này giúp cháu ạ."

Cô đặt ngón tay dưới một dòng chữ viết tay của bác sĩ. Ông Cường cúi xuống, nheo mắt.

"Hướng điều trị: về nhà tiếp tục điều trị, chăm sóc, bồi dưỡng. Hẹn tái khám sau sáu tháng."

"Giấy không ghi bố cháu mất sức lao động," Ngân nói. "Giấy ghi tiếp tục điều trị. Hẹn tái khám sau sáu tháng, tức là tháng Mười một. Bác vừa bảo phải có giám định y khoa. Cháu nghĩ giám định là do hội đồng giám định của tỉnh làm, có biên bản, có dấu. Bố cháu chưa ai giám định cả."

Ông Cường thẳng lưng lên. Ông nhìn cô một lúc, rồi quay sang mở cái tủ hồ sơ. Ông lục rất lâu, lật hết cặp này sang cặp khác, cuối cùng rút ra một tờ công văn đánh máy, giấy pơ-luya mỏng tang, chữ đã nhòe.

Ông đọc thầm. Môi ông mấp máy.

"Đúng," ông nói, không ngẩng lên. "Phải có biên bản của hội đồng giám định y khoa kết luận mất sức. Không có thì không làm thủ tục thay thế được."

"Thế thì bây giờ suất ấy vẫn là của bố cháu, phải không bác?"

Ông Cường không trả lời ngay. Ông gấp tờ công văn lại.

"Cháu bao nhiêu tuổi?"

"Mười lăm ạ."

"Mười lăm tuổi mà ăn nói như người làm tổ chức." Ông không cười. "Ai dạy cháu?"

Ngân đã nghe câu hỏi này, hay những câu giống thế, nhiều lần trong tuần qua. Lần nào cô cũng phải nghĩ một câu trả lời. Lần này cô không nghĩ.

"Bố cháu dạy cháu giữ giấy tờ ạ. Bố ghi sổ cẩn thận lắm."

Cái ấy thì đúng. Ông Cường gật đầu, như nhớ ra điều gì.

"Ừ. Anh Thành đi xe về, sổ lộ trình bao giờ cũng sạch nhất tổ."

Ngân nhìn đồng hồ. Hai phút.

"Bác Cường, cháu nói thêm một điều. Nếu hôm nay mẹ cháu ký, bác nhận đơn, bác chuyển lên. Mai kia ông chủ nhiệm về, hay trên tỉnh có người xuống, hỏi sao chưa có giám định mà đã cho người thay. Thì người ký duyệt là bác."

Ông Cường nhìn cô. Lần này ông nhìn lâu hơn.

"Cháu dọa tôi đấy à?"

"Cháu không dám ạ. Cháu chỉ nói cái giấy nó ghi thế."

Bên ngoài, giọng bà nội lại cao lên: "Nó vào trong ấy làm gì? Một đứa trẻ con mà cũng được vào phòng chủ nhiệm à?"

Ông Cường liếc ra cửa. Ông kéo cái ghế, ngồi xuống, rót một chén nước chè nguội từ cái ấm để sẵn trên bàn, uống một hơi.

"Được. Cái suất của anh Thành, tôi giữ. Nhưng cháu phải hiểu, giữ được bao lâu thì tôi không biết. Bà cụ không để yên đâu. Mà nhà cháu..." Ông dừng. "Chị Mai lương ba mươi tám đồng, đang trừ tạm ứng. Anh Thành không đi làm thì cũng không có lương. Người ta sẽ nói Hợp tác xã giữ suất cho một người không làm, trong khi em ruột người ta thì chờ việc."

"Cháu biết ạ. Nên cháu xin bác một việc nữa."

"Việc gì?"

"Cháu xin đi làm."

Ông Cường đặt chén nước xuống. Cái chén chạm mặt bàn kêu cạch một tiếng.

"Cháu xin làm lao động hợp đồng tạm thời, suốt hè, ở tổ thu mua," Ngân nói nhanh, sợ ông ngắt lời. "Không xin biên chế. Không xin vào thay bố. Cháu xin thử ba tháng. Cháu đọc được sổ, tính được nhanh, chép được giấy tờ, cân được hàng. Cháu nghe mẹ cháu nói bếp tập thể của cơ quan dạo này toàn canh bí suông, gạo thì độn mì, rau xanh không đủ vì lũ. Tổ thu mua đang thiếu người đi các hợp tác xã nông nghiệp. Cháu đi được. Cháu sẽ cố lo thêm rau, thêm gạo cho bếp."

"Cháu mười lăm tuổi."

"Dạ, mười lăm tuổi rưỡi."

Ông Cường nhìn cô. Ánh mắt ông không tin. Ngân thấy rõ điều ấy, cũng như cô thấy rõ ông đang tính. Một đứa con gái mười lăm tuổi đi làm hợp đồng, Hợp tác xã chẳng mất gì mấy. Cái chính là có một lý do để nói với bà cụ, với ông trưởng thôn, với những người đang đứng ngoài cửa: nhà anh Thành vẫn có người làm cho cơ quan.

"Tổ thu mua không phải chỗ chơi," ông nói. "Đi xe đạp ba bốn chục cây số một ngày. Ngủ nhà dân. Cãi nhau với chủ nhiệm hợp tác xã người ta từng cân thóc."

"Cháu biết ạ."

"Cháu không biết đâu." Ông thở ra. Rồi ông kéo một tờ giấy, mở nắp bút. "Thế này. Thứ nhất, tôi ghi vào đây: suất lái xe của đồng chí Lê Văn Thành được giữ nguyên cho đến khi có kết luận của hội đồng giám định y khoa. Tôi ký với tư cách phó chủ nhiệm. Ông chủ nhiệm về tôi báo cáo, ông ấy ký thêm. Thứ hai, cháu thử việc, nếu có người chịu kèm. Tổ thu mua có ông Nhạc. Ông ấy nhận thì cháu làm. Ông ấy không nhận thì thôi, cháu về đi học."

"Dạ."

"Sáng mai bảy giờ, lên hiên kho số hai."

Ông Cường mở cửa bước ra. Ngân theo sau.

Ông đọc to tờ giấy vừa viết. Giọng ông bây giờ khác hẳn lúc nãy, rõ và chắc, như người đã có cái để dựa. Ông đọc cả đoạn công văn về giám định y khoa. Đọc xong, ông quay sang ông trưởng thôn.

"Ông Đạt, biên bản họ của ông tôi xin giữ một bản, để báo cáo. Còn việc thay suất thì Hợp tác xã chưa xét được. Khi nào có giám định thì tính."

Ông trưởng thôn đứng dậy, gấp biên bản bỏ vào cặp. Ông nói một câu, không to, nhưng đủ cho mọi người nghe.

"Tôi chỉ là người viết hộ thôi."

Bà nội vẫn ngồi dưới đất. Bà nhìn ông Cường, rồi nhìn Ngân, đôi mắt đục mà sắc.

"Ông nghe lời một đứa trẻ con."

"Tôi nghe theo giấy tờ, bà cụ ạ. Mời bà cụ về. Trời sắp nắng, đường về Đông Lê còn xa."

Chú Bang đá cái ghế băng một cái, ghế xô lệch sang bên. Chú chỉ tay vào mặt mẹ.

"Được. Chị nhớ đấy."

Rồi chú đỡ bà nội đứng dậy, không nhẹ nhàng gì. Bà nội phủi quần, nhặt cái bị cói. Đến cửa, bà dừng lại, như hôm thứ Bảy tuần trước ở khu tập thể. Nhưng lần này bà không nói gì. Bà chỉ nhổ một bãi nước trầu xuống bậc thềm, rồi đi.

Đám người đứng xem tản ra. Ông bảo vệ lại cầm cái chổi lên.

Mẹ vẫn ngồi trên cái ghế gỗ. Tờ giấy trắng có chấm mực tím vẫn nằm trước mặt mẹ. Ông Cường cầm nó lên, vo lại, ném vào sọt.

"Chị về nghỉ đi."

Ra đến cổng, mẹ mới hỏi.

"Con nói gì với ông ấy?"

Ngân kể. Cô kể chuyện tờ giấy ra viện, chuyện công văn. Cô kể đến đoạn xin đi làm thì mẹ dừng phắt lại giữa đường.

"Con xin đi làm? Con không hỏi mẹ một câu?"

"Lúc ấy không kịp hỏi mẹ ạ."

"Không kịp." Mẹ nhắc lại. Mẹ nhìn con gái, môi run. "Lần trước con bảo để con lo. Lần này con xin đi làm. Lần sau con định làm gì nữa mà mẹ là người biết sau cùng?"

Ngân không trả lời được. Cô biết mẹ nói đúng. Cô cũng biết, nếu được làm lại, cô vẫn sẽ không kịp hỏi.

Mẹ quay đi, đi trước. Một lúc sau, mẹ nói, không quay đầu.

"Mười lăm tuổi đã đi làm. Bố mày mà biết."

Rồi mẹ đưa tay lên quệt mắt.

Ngân nhìn đồng hồ. Mười giờ bốn mươi. Ông Khang trực buổi sáng ở phòng chẩn trị đến mười một giờ.

"Mẹ về trước. Con có việc ở bệnh viện."

Cô không chờ mẹ hỏi. Cô chạy.

Phòng chẩn trị đã vắng người. Ghế băng trống. Cô y tá trẻ không có ở đó. Cửa sổ mở, nắng rọi chéo vào nền gạch thành từng ô.

Ông Khang ngồi sau bàn, đang dùng một con dao cầu nhỏ thái mấy củ gì đó trên tấm thớt gỗ. Đồng hồ treo tường chỉ mười một giờ hai mươi.

Ông không ngẩng lên.

"Muộn."

"Cháu xin lỗi ông ạ." Ngân đứng ở cửa, ngực phập phồng, mồ hôi chảy xuống thái dương. "Sáng nay bà nội cháu lên Hợp tác xã. Cháu phải đi với mẹ."

"Ừ." Ông vẫn thái. "Sách đâu?"

Ngân đứng yên.

Trên đường chạy đến đây, cô đã nghĩ ra ba câu trả lời. Cuốn sách bị mượn mất. Cuốn sách của một người họ hàng đã mang về quê. Cuốn sách cũ quá, rách mất bìa, không biết tên. Câu nào nghe cũng được. Câu nào cũng dễ.

Cô nhìn ông Khang. Ông vẫn cúi xuống tấm thớt. Lưỡi dao cầu đưa lên đưa xuống, đều như nhịp thở. Ông đã chờ cô hai mươi phút quá giờ trực, trong một buổi sáng Chủ nhật.

"Cháu không có sách ạ," cô nói.

Lưỡi dao dừng lại.

"Cháu không có cuốn sách nào. Hôm qua cháu nói dối ông. Những cái cháu biết, cháu nhớ. Cháu chỉ nhớ thôi. Cháu không giải thích được vì sao cháu nhớ."

Cô nói xong thì thấy hai tay mình lạnh ngắt.

Ông Khang đặt con dao xuống. Ông ngẩng lên, nhìn cô qua cặp kính gọng đồi mồi. Lâu. Ngân không cúi mặt.

Rồi ông đứng dậy, đi ra phía tủ thuốc.

"Lại đây."

Ông mở ngăn kéo thứ nhất, nhón một lát thuốc, đặt vào lòng bàn tay cô.

"Gì?"

Lát mỏng, vàng nhạt, có những vòng tròn đồng tâm, nếm ngọt. "Cam thảo ạ."

Ngăn thứ hai. Lát nâu, thơm hắc, có dầu. "Đương quy." Ngăn thứ ba. "Xuyên khung." Rồi bạch thược, thục địa đen bóng như nhựa, hoàng kỳ có sợi xơ, đảng sâm có vòng ngấn ở đầu. Ông không khen, không gật. Ông chỉ đóng ngăn này, mở ngăn khác, ngày càng nhanh.

Bạch truật. Phục linh trắng như phấn. Trần bì. Cát cánh. Ngưu tất. Đỗ trọng, bẻ ra có sợi tơ trắng kéo dài. Ké đầu ngựa. Ích mẫu. Cỏ mực. Kim ngân hoa.

Mười sáu vị. Ngân không nói tính vị, quy kinh nữa. Cô chỉ nói tên. Cô sợ chỉ cần nói thêm một câu kiểu giáo trình là ông sẽ lại nheo mắt.

Ngăn thứ mười bảy, ông lấy ra một đoạn thân dây khô, to bằng ngón tay, vỏ sần sùi những nốt u nhỏ.

Ngân cầm lên, xoay xoay. Cô nghĩ đến trang giáo trình có hình vẽ một cành dây leo, lá hình tim.

"Dây đau xương ạ."

"Không phải."

Ngân ngẩng lên.

"Dây cóc," ông Khang nói. "Vỏ sần như lưng con cóc, nên gọi thế. Người trên đồi còn gọi là dây ký ninh, vì đắng, nấu nước uống chữa sốt rét. Dây đau xương cùng một họ, nhưng vỏ mỏng, nhẵn hơn, bóc ra như giấy, lá có lông. Sách hay vẽ lẫn hai thứ. Người hái thuốc dưới làng thì không ai lẫn."

Ông cầm đoạn dây khỏi tay cô, bỏ lại vào ngăn.

"Cháu học trên giấy. Giấy thì phẳng."

Ngân đỏ mặt. Ở kiếp trước, cô chưa bao giờ cầm một đoạn dây cóc tươi. Cô chỉ thấy nó thái lát, đóng túi, dán nhãn, hoặc in trong những trang sách có ảnh đen trắng.

Ông mở thêm ba ngăn nữa. Bán hạ. Mạch môn. Hương phụ. Cô trả lời đúng cả ba, nhưng chậm hơn, cẩn thận hơn, xoay từng lát dưới ánh nắng mới dám nói.

Hai mươi vị.

Ông Khang đóng ngăn kéo cuối cùng. Ông quay lại bàn, ngồi xuống, cầm con dao cầu lên.

Ngân chờ ông hỏi. Cháu nhớ ở đâu. Ai dạy cháu. Cháu là ai.

Ông không hỏi.

"Sáng Chủ nhật nào rảnh," ông nói, mắt lại cúi xuống tấm thớt, "thì đến đây. Phụ tôi bốc thuốc. Cô Hiền y tá Chủ nhật nghỉ, tôi một mình không xuể."

Ngân đứng yên. Cô không biết phải nói gì. Một lúc sau cô mới cúi đầu.

"Dạ."

"Mai bảy giờ tối tôi đến nhà. Nhà có ngải cứu thì để sẵn cho tôi một nắm. Tươi."

"Dạ."

Cô đi ra đến cửa thì ông nói thêm.

"Lần sau không có thì nói không có. Đỡ mất công tôi đi thư viện tìm."

Ngân đi bộ về dưới nắng trưa. Mặt đường nhựa bốc hơi. Hàng phượng đứng im, không một chút gió.

Cô nghĩ đến câu cuối của ông Khang. Ông đã đi thư viện tìm thật. Ông đã lật từng cuốn sách y ở đó, để tìm cái cách lật người mà một đứa con gái mười lăm tuổi nói là học trong sách. Ông không tìm thấy. Thế mà sáng nay ông vẫn ngồi chờ cô hai mươi phút.

Ở kiếp trước, cô chưa từng nói thật với ai một điều mà nói ra thì có thể mất. Ở trại trẻ, người ta học rất sớm rằng nói thật thường thiệt. Lớn lên, đứng quầy thuốc, cô học thêm rằng người ta chỉ tin những gì người ta muốn tin. Vậy mà vừa rồi, cô nói *cháu không có sách*, và thế giới không sập xuống.

Thế giới chỉ đưa cho cô một đoạn dây cóc, và bảo cô đã sai.

Về đến chân cầu thang khu tập thể, cô gặp Sơn ngồi chờ ở bậc dưới cùng, tay cầm một mẩu giấy gấp đôi.

"Chị ơi, chú bảo vệ Hợp tác xã mang đến. Chú bảo đưa cho chị Ngân."

Cô mở ra. Chữ viết tay to, nét nghiêng, chắc là chữ ông Cường.

*Ông Nhạc bảo: con bé ấy thì mai lên, bảy giờ kém năm. Muộn một phút thì về.*