Con dấu trong hộp gỗ

"Viết lại."

Chị Lệ đẩy tờ giấy trở lại trước mặt Ngân. Đây là lần thứ ba.

Bảy giờ sáng thứ Năm, phòng tổ thu mua còn mát. Chú Nhạc chưa đến. Trên bàn có một lọ mực tím, một ngòi bút sắt, một xấp giấy pơ-luya mỏng tang, mặt giấy ngả vàng, có vân như giấy bản. Ngân đã viết hỏng hai tờ. Chị Lệ bảo giấy là của cơ quan, mỗi tháng tổ được phát một xấp, viết hỏng thì lấy mặt sau viết nháp, không được vo vứt đi.

"Em viết thế này người ta đọc xong không biết em là ai, đến làm gì, ai cử đi." Chị Lệ gõ ngón tay lên từng dòng. "Kính gửi ai? Ban quản trị Hợp tác xã nông nghiệp Bến Gạo. Viết đủ, không viết tắt. Rồi xuống dòng. Hợp tác xã mua bán thị xã Văn Hà trân trọng giới thiệu. Hai người, tên đầy đủ, chức vụ. Chị là cán bộ thu mua. Em là lao động hợp đồng tổ thu mua. Đến liên hệ công tác gì? Em viết 'mua rau'. Mình không mua. Mình thu mua."

"Khác nhau ạ?"

"Khác. Mua là em cầm tiền ra chợ. Thu mua là Nhà nước giao kế hoạch cho mình, mình đi thực hiện." Chị Lệ chỉ xuống dòng tiếp theo. "Còn đây. 'Số lượng tùy khả năng'. Tùy là tùy thế nào? Em viết tùy thì ông Lộc đưa em ba mớ rau rồi bảo khả năng có thế. Phải ghi theo kế hoạch quý Ba: rau xanh bao nhiêu tạ, bí đỏ bao nhiêu tạ. Số liệu ở trang mười hai sổ kế hoạch, cái trang mà hôm trước em tìm ra chỗ cộng sai đấy."

Ngân cúi đầu, lấy tờ giấy mới.

Ở kiếp trước, cô đã viết hàng trăm cái đơn, đơn nhập hàng, đơn trả hàng, phiếu xuất kho. Cô tưởng mình biết viết giấy tờ. Nhưng những cái đơn ấy chỉ cần đúng tên thuốc, đúng số lượng, đúng giá. Cái giấy này cần đúng một thứ khác. Đúng chỗ đứng của mình, của người nhận, của người cử đi. Mỗi chữ như một bậc thang.

Lần thứ tư, chị Lệ đọc hết, gật đầu.

"Được. Giờ mang lên xin chữ ký."

Phòng ông Cường ở tầng hai dãy nhà hành chính. Cửa mở. Ông đang nghe điện thoại, cái ống nghe đen to như chiếc dép, dây xoắn lò xo. Ông nhìn thấy hai người đứng ở cửa, giơ một ngón tay ra hiệu chờ.

Ngân đứng nép sau chị Lệ. Từ hôm ký biên bản thử việc, cô chưa đứng trước mặt ông lần nào.

Ông Cường đặt ống nghe xuống, đọc tờ giấy giới thiệu. Đọc chậm. Ông lấy cây bút máy trong túi áo, sửa một chữ. Rồi ông ký, nét ký gọn, không có đuôi.

"Đi Bến Gạo thì hỏi ông Lộc xem bao giờ họ giao được bí. Bếp tập thể kêu từ tuần trước rồi." Ông trả tờ giấy cho chị Lệ, liếc sang Ngân. "Cháu đi theo thì nghe nhiều, nói ít."

"Vâng ạ."

Phòng văn thư ở ngay bên cạnh. Chị Hiền văn thư chừng ba mươi tuổi, đeo kính trắng, tóc cặp gọn. Trên bàn chị có một cái hộp gỗ màu nâu sẫm, nắp có khóa móc nhỏ bằng đồng. Chị cầm tờ giấy, đọc lại từ đầu đến cuối, nhìn kỹ chữ ký, rồi mới mở một cuốn sổ to bìa đen.

"Vào sổ công văn đi đã."

Chị ghi ngày, ghi số, ghi tên người đi, nơi đến, nội dung. Rồi chị đưa sổ cho chị Lệ ký nhận. Rồi chị mới lấy chìa khóa trong túi áo, mở hộp gỗ.

Con dấu tròn, cán gỗ đã bóng lên vì tay người. Chị Hiền ấn nó vào hộp mực đỏ, ấn hai lần, rồi đặt lên tờ giấy, đè nửa vòng tròn lên chữ ký của ông Cường. Chị giữ yên một nhịp, rồi nhấc lên. Vòng dấu đỏ tươi, rõ từng chữ.

Chị Hiền khóa hộp lại ngay.

Ngân nhìn vòng mực đỏ. Mười phút trước, tờ giấy này chỉ là mấy dòng chữ cô viết. Bây giờ nó là một thứ khác.

"Giữ cẩn thận," chị Hiền nói. "Mất là phải làm biên bản. Hết hạn thì mang về nộp lại."

Lúc xuống cầu thang, chị Lệ gấp tờ giấy làm tư, cho vào một cái túi ni-lông, buộc chun, rồi mới bỏ vào túi áo ngực, cài khuy.

"Ra đường, mất cái gì thì mất. Cái này không được mất."

Hợp tác xã nông nghiệp Bến Gạo cách thị xã tám cây số, men theo đê sông.

Chị Lệ đạp chiếc xe Phượng Hoàng của tổ thu mua, Ngân ngồi sau, hai tay bám vào yên. Mặt đê lổn nhổn đá, xe nảy lên từng chặp. Bên trái là sông, nước đục ngầu màu đất đỏ, vẫn còn cao sau trận lũ. Bên phải là cánh đồng. Lúa chiêm đã gặt vội, gặt non, những gốc rạ đen thui còn ngập nửa trong nước. Mấy khoảnh người ta vừa cấy lại lúa mùa, mạ xanh lưa thưa.

"Nhìn kỹ vào," chị Lệ nói, không quay đầu. "Nhìn đồng thì biết người ta có gì mà nói chuyện. Đồng thế này mà em vào đòi bí đỏ đủ kế hoạch là người ta đuổi em ra."

Trụ sở hợp tác xã là một dãy nhà ngói thấp, sân phơi gạch rộng, cạnh nhà kho thóc. Cửa kho mở. Bên trong chỉ có mấy đống thóc nhỏ, ướt, xã viên đang cào ra sân phơi.

Ông chủ nhiệm Đinh Văn Lộc ngồi trong phòng làm việc, chân gác lên ghế, đang vấn thuốc. Ông chừng năm mươi lăm, da đen sạm, bắp chân còn dính bùn. Thấy chị Lệ, ông bỏ chân xuống, cười.

"Cô Lệ đấy à. Lại đến đòi nợ."

"Cháu đến thăm bác chứ ạ. Lũ vừa rồi bên mình có ngập nhà kho không bác?"

Chị Lệ ngồi xuống, nhận chén nước vối ông rót. Ngân ngồi ghế bên cạnh, mở cuốn sổ tay, cầm bút chì.

Suốt hai mươi phút đầu, không ai nói đến rau.

Họ nói chuyện lũ. Chuyện con đê đoạn đầu làng suýt vỡ, cả xã ra đắp suốt hai đêm. Chuyện lúa chiêm mất gần hết, hợp tác xã phải chia khoai cho xã viên thay thóc. Chuyện con trâu đực của đội ba bị nước cuốn, tìm được ở tận bãi dưới. Chị Lệ hỏi han, gật gù, kể lại chuyện bên thị xã, chuyện gạo tháng Tám phải độn bo bo. Ông Lộc thở dài theo. Ngân ghi vào sổ một chữ "lũ", rồi không biết ghi gì nữa.

Rồi chị Lệ đưa tờ giấy giới thiệu ra. Ông Lộc đọc lướt, gật đầu, đặt sang một bên.

"Bí thì cuối tháng mới có. Rau muống, rau lang thì bãi sông còn. Đội hai trồng được một ít."

Từ đấy câu chuyện mới bắt đầu, và Ngân bắt đầu không theo kịp.

Không ai nói đến giá. Giá là giá chỉ đạo của tỉnh, in trong bảng, hai bên đều thuộc. Thứ họ nói là những thứ khác. Rau loại một hay loại hai. Ông Lộc bảo rau bãi non, toàn loại một. Chị Lệ bảo lũ vừa rút, rau dính phù sa, về đến nơi héo một nửa, loại hai là đẹp. Cân ở đâu. Ông Lộc muốn cân tại bãi. Chị Lệ muốn cân tại kho thị xã. Hao hụt dọc đường ai chịu. Ai chở. Xe bò của đội hay xe ba gác của hợp tác xã mua bán. Giao mấy đợt. Mỗi đợt cách nhau mấy ngày.

Họ nói nhanh, đan vào nhau. Ông Lộc nói giọng vùng bãi, nuốt chữ. Ngân ghi được câu trước thì mất câu sau. Ngòi chì gãy. Cô lấy móng tay cạy cho lộ ra một chút chì, ghi tiếp.

Rồi ông Lộc nói, giọng hạ xuống.

"Mà cô Lệ này. Bên tôi giao rau cho bên cô đủ, thì đợt đạm tháng Chín, cô nói giúp với trên cho bên tôi thêm ít. Với dầu hỏa nữa. Đêm đắp đê, xã viên thắp đuốc rơm mà làm."

Chị Lệ không gật, không lắc. "Cháu ghi lại, về cháu báo cáo anh Cường."

Ngân nghe mà không hiểu. Rau thì đổi lấy tiền theo giá tỉnh. Sao lại có đạm, có dầu hỏa ở đây.

Cô muốn giúp. Cô thấy chị Lệ và ông Lộc cứ giằng co mãi chuyện cân ở bãi hay ở kho. Cái thói quen của người đứng quầy lại bật ra trước khi cô kịp nghĩ.

"Bác ơi, hay là thế này ạ. Bên bác giao sớm, giao đủ, thì bên cháu trả thêm một chút, coi như bù phần hao hụt..."

Phòng im.

Ông Lộc nhìn cô. Rồi ông bật cười, cười to, cười đến ho sặc sụa khói thuốc.

"Trả thêm? Cô bé này định trả bằng tiền nhà cô à? Hay định phá giá chỉ đạo của tỉnh?" Ông quay sang chị Lệ, lắc đầu. "Cô Lệ ơi, bây giờ hợp tác xã mua bán tuyển người kiểu gì thế?"

Mặt Ngân nóng ran.

Chị Lệ cười theo, rót thêm nước vào chén ông Lộc. "Em nó mới vào, còn ngố bác ạ. Bác bỏ qua. Thế bây giờ cân ở bãi, nhưng bên bác cho cháu bớt phần bì với phần đất, bác nhé. Thế là công bằng."

Ông Lộc phẩy tay. "Được. Thôi được."

Ngân cúi đầu xuống cuốn sổ. Những chữ cô ghi nhòe đi trước mắt.

Trên đường về, chị Lệ không nói gì suốt hai cây số. Đến chỗ cây gạo đầu đê, chị phanh xe, chống chân xuống.

"Xuống."

Ngân xuống.

"Em biết em vừa nói gì không?" Chị Lệ quay lại. Mặt chị đỏ, không phải vì nắng. "Giá là của tỉnh. Không ai được trả thêm, không ai được trả bớt. Em nói một câu như thế với ông Lộc, ông ấy cười. Em nói với người khác, người ta ghi lại, người ta báo lên huyện là cán bộ thu mua thị xã gạ trả giá ngoài. Lúc ấy không phải em đi. Chị đi. Anh Cường đi. Cái suất của bố em cũng đi theo."

Ngân đứng im.

"Em có biết tại sao chị nói chuyện lũ với ông ấy hai mươi phút không? Em tưởng chị rỗi à? Chị nói để ông ấy biết bên mình hiểu bên ấy khổ. Thế thì lúc chị đòi bớt bì, ông ấy mới cho." Chị Lệ thở ra một hơi. "Giá không mặc cả được. Thứ mặc cả được là cái cân, là cái bì, là ngày giao, là cái xe. Là lòng người."

"Em xin lỗi chị."

"Xin lỗi không làm gì. Nhớ thì làm được." Chị Lệ móc trong túi ra một gói lá chuối, bóc ra. Hai nắm cơm độn khoai, rắc muối vừng. Chị đưa cho Ngân một nắm. "Ăn đi. Em chậm. Em vụng. Ghi chép không kịp, nói không đúng lúc. Nhưng em biết cộng sổ, biết đọc giấy. Chị dạy được. Chị không bỏ em đâu, đừng có ngồi đấy mà mếu."

Ngân cầm nắm cơm. Cô không mếu. Nhưng cổ họng nghẹn đến mức nuốt miếng cơm đầu tiên rất lâu mới trôi.

Hai chị em ngồi dưới gốc gạo ăn. Dưới chân đê, mấy người đàn bà đang lội ra bãi cắt rau muống, buộc từng mớ to, xếp vào thúng.

"Rau ấy họ mang đi đâu hả chị?"

"Phần giao cho hợp tác xã thì giao. Phần nhà trồng ở bờ ao thì người ta mang đi đổi gạo với nhau, đổi mắm, đổi muối. Trong làng ai cấm." Chị Lệ phủi tay đứng dậy. "Đi thôi. Còn về báo cáo anh Cường chuyện đạm với dầu hỏa."

"Chuyện ấy là sao hả chị? Rau thì liên quan gì đến đạm?"

"Hỏi chú Nhạc. Chú giảng cho, chị giảng không ra."

Đêm thứ Năm, Ngân vào vườn lúc mười hai giờ năm phút.

Khoảnh đất trũng cạnh giếng đã thành một thảm xanh. Rau muống bò kín mặt đất, ngọn vươn lên dài hơn gang tay, thân rỗng mập, lá xanh thẫm. Cô cắt thử một ngọn, bẻ. Giòn tan, nhựa trắng ứa ra.

Đủ một gánh. Có khi hơn.

Cô ngồi xổm bên luống, nhìn những ngọn rau, nghĩ đến mấy người đàn bà lội bãi lúc trưa. *Người ta mang đi đổi gạo với nhau. Trong làng ai cấm.*

Đổi thì không phải bán. Không cầm tiền thì không phải buôn. Cô tự nhủ thế.

Túi gạo của bố chỉ còn đủ mười ngày cháo loãng. Bác Cúc hẹn tuần sau lên. Mẹ vẫn chưa trả lời bác.

Cô nhìn đồng hồ Poljot trên cổ tay. Mười hai giờ mười tám phút.

Sáng mai chợ họp từ bốn giờ.