Gánh rau muống

Mỗi lần chỉ được một ôm.

Ngân đã biết thế từ những ngày đầu. Thứ gì cầm trên tay, ôm trong lòng thì theo cô ra. Thứ gì không thì ở lại. Không có kho. Không có túi nào đựng được nhiều hơn hai cánh tay của một đứa con gái mười lăm tuổi.

Nên đêm thứ Năm, cô ra vào bốn lần.

Lần thứ nhất, cô cắt rau muống bằng con dao nhỏ mang theo, xếp thành một ôm, ngọn chụm về một phía, rồi ôm chặt vào ngực, nghĩ đến căn phòng. Mở mắt ra, cô đang đứng giữa phòng, nước rau ướt đẫm vạt áo. Cô rón rén đặt ôm rau vào cái thúng để sẵn dưới gầm bàn, phủ lá chuối lên, rồi quay lại giường, nhắm mắt.

Lần thứ hai, thứ ba cũng thế. Lần thứ tư, cô cắt thêm mấy bó tía tô, kinh giới, buộc lạt, đặt lên trên cùng.

Mỗi lần trong vườn không quá mười phút. Cô đếm mạch sau mỗi lần ra. Tám mươi. Tám mươi tư. Tám mươi tám. Lần cuối, hai bên thái dương bắt đầu giật giật. Cô dừng.

Hai cái thúng đầy. Đôi quang mây với cái đòn gánh tre mẹ vẫn dùng mỗi lần về Đông Lê dựng cạnh tường. Cô vẩy nước lên rau cho khỏi héo, rồi nằm xuống, ngủ không được.

Bốn giờ kém mười lăm, cô dậy. Mẹ ngủ say sau một ngày ca đôi. Cô xé một mẩu giấy trong vở, viết bằng bút chì: *Con đi chợ sớm rồi đi làm luôn. Cháo bố con nấu rồi.* Cô đặt mẩu giấy lên bàn, chặn bằng cái chén.

Cô không viết đi chợ làm gì.

Gánh nặng hơn cô tưởng.

Đòn gánh đè lên vai, trượt dần về phía cổ. Hai cái thúng đung đưa, cứ chệch nhịp với bước chân. Ra khỏi cổng khu tập thể được một quãng, vai cô đã rát. Được một cây số, cô phải đặt gánh xuống bên vệ đường, xoa vai, đổi sang vai kia. Cô bé Cá trong ký ức gánh nước giỏi. Nhưng cô bé Cá chưa bao giờ gánh hai thúng rau đi hai cây số trong bóng tối.

Đèn đường thưa dần. Gần đến chợ thì tắt hẳn. Trên con đường đất ra bến sông, người đi chợ sớm lặng lẽ như những cái bóng, ai cũng gánh, cũng đội, cũng đẩy xe cút kít. Không ai nói to.

Chợ Văn Hà lúc bốn giờ rưỡi khác hẳn lúc tám giờ. Chưa có hàng nào bày ra. Người ta ngồi tụm ở các góc, đèn dầu che bằng nón, trao đổi rất nhanh, rất khẽ.

Ngân gánh thẳng vào cuối dãy, chỗ mái lều thấp nhất.

Những cái thúng phủ mẹt vẫn ở đấy. Mấy người đàn bà ngồi cạnh. Cô đặt gánh xuống trước một bà áo nâu, chừng năm mươi tuổi, răng đen, có nốt ruồi to ở cằm. Bà nhìn hai cái thúng rau trước khi nhìn cô.

"Rau đâu mà tốt thế này?"

"Nhà cháu trồng ở bãi ạ."

Bà áo nâu lật một nắm rau lên, bẻ thử một ngọn, đưa lên mũi ngửi. Rồi bà cầm bó tía tô lên, lật mặt lá ra xem.

"Bãi nào lũ vừa rút mà rau không dính tí đất nào." Bà nhìn Ngân, nheo mắt. "Thôi, của ai thì của. Cháu muốn gì?"

"Cháu muốn đổi lấy gạo ạ. Cháu không bán."

Bà áo nâu cười, để lộ hàm răng đen bóng. "Không bán. Ừ, không bán." Bà hé cái mẹt, để lộ một góc thúng gạo trắng đục. "Rau muống bây giờ ai chả có. Rau thơm thì được. Bà đổi cho cháu hai bơ. Thế là bà thương cháu đấy."

Ngân nhẩm trong đầu. Hai bơ gạo. Nấu cháo loãng cho bố thêm được gần nửa tháng. Cô biết hai thúng rau kia, đem bán từng mớ, chẳng được bao nhiêu tiền. Nhưng tiền thì không mua được gạo. Rau thì đổi được.

"Vâng ạ."

Bà áo nâu lấy cái bơ sữa bò cũ, đong gạo, gạt ngang miệng bơ bằng lòng bàn tay, đổ vào cái bao con khâu bằng ống quần cũ mà Ngân giơ ra. Một bơ. Rồi bơ thứ hai. Ngân thắt miệng túi lại. Nó nằng nặng trong tay, chắc nịch, ấm như một thứ gì còn sống.

Bà áo nâu vừa thò tay ra định nhấc thúng rau thứ nhất thì tiếng hô vang lên.

"Quản lý! Quản lý vào cửa sau!"

Ngân chưa kịp hiểu chuyện gì.

Bà áo nâu đã đứng bật dậy. Một tay bà đậy mẹt, một tay bà nhấc cái thúng gạo lên hông, nhanh như người đã làm việc ấy cả nghìn lần. Bà không nhìn Ngân. Bà không nhìn hai thúng rau. Bà chạy về phía bờ sông, khom lưng, lẫn vào bóng tối sau dãy lều. Mấy người đàn bà khác cũng biến mất theo hướng ấy. Trong mấy giây, cuối dãy chỉ còn lại Ngân, đôi quang gánh, hai thúng rau và túi gạo trong tay.

Cô cúi xuống nhấc gánh lên vai.

Ý nghĩ đầu tiên của cô, vô lý đến mức sau này nghĩ lại cô vẫn không hiểu, là không được để mất đôi quang của mẹ.

Đòn gánh vừa lên vai thì ánh đèn pin rọi thẳng vào mặt cô.

"Đứng im!"

Hai người đeo băng đỏ trên tay áo. Người đi trước còn trẻ, chừng hai mươi lăm, cao, gầy, tay cầm đèn pin và một cuốn sổ. Người đi sau lớn tuổi hơn, béo, thở phì phò như vừa chạy.

Người trẻ rọi đèn xuống hai cái thúng, rồi rọi vào cái bao con trong tay cô.

"Cái gì đây?"

"Rau ạ."

"Còn cái túi?"

Ngân không trả lời. Người trẻ giật lấy túi, cởi miệng, chiếu đèn vào. Những hạt gạo trắng đục lấp lánh dưới ánh đèn.

"Gạo. Ở đâu ra?"

"Cháu đổi ạ. Cháu không bán. Cháu mang rau nhà trồng ra đổi lấy ít gạo nấu cháo cho bố cháu ốm..."

"Đổi." Người trẻ nhắc lại, giọng không to, không nhỏ, như người đọc một mục trong sổ. "Lương thực là mặt hàng Nhà nước thống nhất quản lý. Mua bán, đổi chác lương thực ngoài kênh Nhà nước, ngoài kế hoạch, đều là vi phạm. Đổi cũng như bán. Em biết không?"

Ngân không biết. Đúng hơn, cô biết, nhưng cô đã tự bảo mình rằng không biết.

"Người đổi với em đâu?"

Cô nhìn về phía bờ sông. Tối đen. Không còn ai.

"Chạy rồi chứ đâu," người béo nói, thở dốc. "Lần nào chả thế. Con mẹ Thìn nốt ruồi đấy. Còn con bé này đứng ngây ra." Ông nhìn Ngân, gần như thương hại. "Cháu là con nhà ai mà dại thế. Gánh rau thì vứt đấy mà chạy chứ."

Phòng quản lý thị trường là một gian nhà cấp bốn cạnh cổng chợ, tường quét vôi xanh, trong có một cái bàn, hai cái ghế đẩu, một cái tủ gỗ. Đôi quang gánh của mẹ được xách vào, dựng ở góc, cạnh mấy cái thúng, cái bao tải, cái xe cút kít không biết của ai.

Người trẻ tên Hưng. Anh ngồi xuống bàn, kéo ra một tập biên bản in sẵn, mở nắp bút.

"Họ tên?"

"Lê Ngọc Ngân."

"Tuổi?"

"Mười lăm."

"Địa chỉ?"

"Phòng mười hai, tầng ba, khu tập thể Hợp tác xã mua bán."

Anh Hưng ngẩng lên. "Bố mẹ làm ở đâu?"

Ngân im một nhịp. Cô có thể nói dối. Một cái tên khác, một địa chỉ khác. Nhưng khu tập thể có bảo vệ, có sổ hộ khẩu. Người ta tra là ra. Và nếu nói dối mà bị tra ra, thì cái giá không còn là một gánh rau.

"Bố cháu lái xe Hợp tác xã mua bán, đang ốm nằm nhà. Mẹ cháu thủ kho cùng cơ quan." Cô nói tiếp, vì đằng nào người ta cũng biết. "Cháu là lao động hợp đồng tổ thu mua."

Anh Hưng đặt bút xuống.

"Tổ thu mua." Anh nhìn cô lâu hơn. "Người của tổ thu mua mà ra chợ đen đổi gạo."

Ngân cúi đầu.

Anh Hưng viết. Viết rất lâu. Ngân đứng nhìn ngòi bút chạy trên tờ giấy, đọc ngược được mấy chữ: *trao đổi lương thực trái phép... tang vật gồm... hai thúng rau xanh, rau thơm các loại... lương thực (gạo) hai bơ... một đôi quang gánh...*

"Tang vật tịch thu. Phạt hành chính năm đồng. Nộp trong ngày, lấy biên lai. Tên em ghi vào sổ theo dõi. Lần sau tái phạm thì báo về cơ quan, báo về tổ dân phố." Anh đẩy tờ biên bản sang. "Đọc rồi ký."

Năm đồng.

"Anh ơi, đôi quang gánh là của mẹ cháu..."

"Phương tiện vi phạm thì tịch thu cùng tang vật." Anh Hưng không ngẩng lên. "Có gì thì làm đơn."

Ngân ký. Chữ ký của cô bé Cá, tròn và nghiêng, cô đã tập theo ký ức mấy hôm nay mà vẫn chưa quen tay.

Cô không có năm đồng trong người.

Cô đi bộ về. Trời đã sáng. Không có gánh trên vai, người cô nhẹ bẫng, nhẹ đến mức chân bước không thật.

Mẹ đã đi ca. Mẩu giấy trên bàn đã được lật mặt, mẹ viết thêm một dòng dưới chữ của cô: *Mẹ đi kiểm kê. Trưa con về ăn bo bo mẹ ninh sẵn trong nồi.*

Sơn đang ngồi bên giường bố, đút từng thìa cháo. Thằng bé ngẩng lên.

"Chị về sớm thế? Thúng của mẹ đâu?"

Ngân không trả lời. Cô mở ngăn kéo tủ, lấy hộp sắt. Bên trong, dưới mấy tờ một hào, hai hào, có một tờ năm đồng gấp làm tư, kẹp riêng bằng cái kẹp tóc. Cô biết tờ ấy. Mẹ để dành trả bà Lụa, khoản vay từ hồi bố mới nằm, mẹ bảo trả trước rằm tháng Bảy âm lịch.

Cô cầm tờ năm đồng lên. Tay không run. Cô ngạc nhiên vì tay mình không run.

"Chị lấy tiền của mẹ làm gì?"

"Chị có việc. Tối chị nói với mẹ."

Sơn nhìn cô. Nó bảy tuổi, nhưng không ngốc. Nó không hỏi thêm.

Lúc nộp tiền xong, cầm tờ biên lai mỏng như tờ lịch bóc đi ra cổng chợ, Ngân nhìn thấy bà cụ bán rau.

Vẫn chỗ ấy, ngoài cổng, không có lều. Vẫn cái lưng còng. Hôm nay bà không có quang gánh, chỉ có một cái rổ nhỏ đặt trên đùi, mấy mớ rau lang. Có lẽ đôi quang gánh của bà cũng đang dựng trong góc cái phòng tường xanh kia, cạnh đôi quang của mẹ.

Ngày thứ Ba đầu tiên đi chợ, cô đã đứng cách bà cụ mấy bước, nhìn người ta xách gánh của bà đi. Cô đã thấy lạnh tay. Cô đã tự bảo mình: ở đây có những luật mình không biết, phải cẩn thận. Cô đã viết vào vở. Cô đã hiểu.

Rồi chỉ sau hơn hai tuần, cô nghe mấy người đàn bà ở bãi sông nói *trong làng ai cấm*, và cô tự cho rằng chợ thị xã cũng là trong làng. Cô tự đặt ra một cái ranh giới giữa đổi và bán, rồi tin vào nó, vì cô muốn tin. Cô không hỏi chị Lệ. Không hỏi chú Nhạc. Không hỏi mẹ. Không hỏi bà Lụa, người đã sống ở đây cả đời.

Cô đã nghĩ mình khôn.

Bà cụ ngẩng lên. Lần này bà nhìn cô, nhìn tờ biên lai trong tay cô, rồi nhìn đôi vai không gánh gì. Bà không nói. Ánh mắt bà cũng không có gì, không thương, không trách. Chỉ là ánh mắt của người đã thấy chuyện này nhiều lần.

Ngân cúi chào bà, rồi đi.

Cô đến tổ thu mua lúc gần chín giờ, muộn hơn một tiếng rưỡi.

Chị Lệ không có ở phòng. Bàn của chị để trống, cuốn sổ ghi chép hôm qua ở Bến Gạo mở dở.

Chú Nhạc ngồi ngoài hiên kho, trên cái ghế đẩu thấp, cái điếu cày dựng bên cạnh, cái bật lửa đá đặt trên đầu gối. Chú không hút. Chú nhìn ra sân, nơi mấy người bốc vác đang chuyển bao từ xe ba gác vào kho.

Ngân đi qua sân. Chú Nhạc không quay lại.

"Cá."

Cô dừng.

"Thằng Hưng bên quản lý thị trường vừa đạp xe qua đây." Chú cầm cái điếu cày lên, tra một nhúm thuốc lào vào nõ, nhưng chưa bật lửa. "Nó đưa tôi xem cái này."

Chú giơ lên một tờ giấy. Một bản sao biên bản, chữ viết tay, có chữ ký tròn và nghiêng của cô ở cuối.

Chú gấp tờ giấy, bỏ vào túi áo ngực, đứng dậy đi về phía kho muối.

"Làm việc đi. Trưa tôi nói chuyện."